De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Duizend-en-één-vertellingen

De roman Apeirogon van de Ierse auteur Colum McCann is een overtuigend pleidooi voor een uitweg uit het conflict in het Midden-Oosten.

Rouwenden voor twee overleden tieners na een Israëlische luchtaanval op Gaza. Gaza-stad, juli 2018 © Peter van Agtmael / Magnum / HH

De Ierse schrijver Colum McCann wil in zijn Brieven aan een jonge schrijver de ambitieuze auteur van begin twintig niet voor de gek houden. Motivatie en visie zijn belangrijker dan talent. McCann is docent creative writing aan de New Yorkse City University en weet uit ervaring dat beginners de zogenaamde regels voor het schrijven wel moeten kennen om die te kunnen overtreden. Want in wezen is er maar één schrijfregel: er zijn geen vaste regels. Schrijven? Jezelf worden door een ander te zijn, meende McCann in een interview, een uitspraak die mij deed denken aan wat Stephen Dedalus in Ulysses (1922) zei: ‘If we were suddenly somebody else.’

Ulysses, het meesterwerk van zijn landgenoot James Joyce, is onder veel meer een alternatieve geschiedschrijving: de roman geeft een historisch beeld van hoe Dublin er in 1904 uitzag. Literatuur kan zo heel goed functioneren. McCann schreef bijvoorbeeld Trans-Atlantisch (2013), een ingenieus verhaal waarin hij drie historische fenomenen verknoopt: de negentiende-eeuwse slavernij, het eerste vliegtuig dat in 1919 de Atlantische Oceaan weet over te steken en de Noord-Ierse burgeroorlog in de tweede helft van de twintigste eeuw.

Nu komt McCann met een indrukwekkende en zeer betrokken roman die nog veel meer met elkaar in verband brengt, met als epicentrum Israël en Palestina: Apeirogon. McCanns vertrekpunt is Duizend-en-één-nacht. In die beroemde raamvertelling vecht Sjeherazade vanaf haar huwelijksnacht voor haar leven door elke avond nieuwe verhalen over Ali Baba, Aladin, Sinbad en vele anderen te vertellen aan haar ziekelijk jaloerse echtgenoot, de koning. Vertellen als overlevingsstrategie, daar gaat Apeirogon ook over; 1001 genummerde verhalen, sommige bestaan uit één regel, andere vertellingen waaieren associatief uit over de hele wereld maar keren altijd weer op ingenieuze wijze terug in het Midden-Oosten.

Een samenvatting? Ondoenlijk, dat geeft geen juist beeld van de rijkdom

Voor zover er hoofdpersonages zijn heten die Bassam Aramin en Rami Elhanan. Aramin is een 48-jarige Palestijnse ambtenaar wiens tienjarige dochter Abir in 2007 dodelijk in haar achterhoofd werd getroffen door een rubberkogel uit het geweer van een Israëlische soldaat. Elhanan is een 67-jarige Israëlische grafisch ontwerper die in 1997 zijn veertienjarige dochter verloor bij een zelfmoordaanslag in Jeruzalem. Rami en Bassam en hun vrouwen krijgen dankzij hun rouwproces een band met elkaar. Ze ‘begonnen geleidelijk in te zien dat ze de kracht van hun verdriet als wapen konden gebruiken’. Beiden trekken de wereld in om hun verdriet en verlies om te zetten in persoonlijke verhalen die de hardnekkige tegenstellingen weten te overstijgen. Bassam ziet in dat de machtigste jihad de bereidheid tot praten blijft. Wraak is een doodlopende weg. Bassam en Rami zijn het ideale paar: ‘Een Israëliet die tegen de Bezetting was. Een Palestijn die een studie van de Holocaust maakte.’ Ze worden lid van ‘Parents Circle’, waarvan alleen mensen lid mogen worden die kinderen hebben verloren. Ze beginnen samen en apart lezingen te geven en beseffen dat aan dat begin geen einde komt. Er komen documentaires, die Colum McCann als materiaal gebruikt.

Het beste is om Apeirogon te lezen als een roman waaraan geen einde komt. McCann heeft zijn 1001 vertellingen genummerd van 1 tot en met 499, waarna verhaal 500 de korte biografie van Rami Elhanan bevat. Daarna springt McCann over naar het getal 1001 (het korte scharnierverhaal ‘Er was eens…’), waarop nog een verhaal 500 volgt: de korte biografie van Bassam Aramin. Daarna begint het aftellen. De titel legt McCann twee keer uit, zoals er heel veel wordt herhaald, binnen wisselende contexten in deze zeer associatieve, ogenschijnlijk van de hak op de tak springende historische vertelling. ‘Apeirogon: een vorm met een telbaar oneindig aantal zijden.’

Telbaar oneindig? Ja, Apeirogon bevat 1001 vertellingen maar kan, door de lezer en door de schrijver, tot in het oneindige worden uitgebreid met aanvullingen, correcties, perspectiefwisselingen, uitweidingen over details, historische terzijdes, enzovoort. McCann geeft slechts een voorzet door steeds opnieuw de doodsoorzaak van de twee kinderen te reconstrueren. Het is ook geen wonder dat Jorge Luis Borges in een paar vertellingen ten tonele verschijnt. Hij, kenner van de kabbala en nog veel meer, is de auteur van De Aleph. De aleph is dat punt in de ruimte dat alle andere punten omvat. McCanns roman is dat ook. Het is een ongelooflijk rijk boek, met talloze subthema’s en motieven die via de koninklijke literaire omweg telkens weer terugkeren naar Israël/Palestina. Joyce’s Ulysses excelleerde onder meer door een eindeloze mijmering, opsommingen en samenvattingen. Die lijsten en ‘surveys’ zijn er ook in Apeirogon.

Het is ondoenlijk om een samenvatting van het boek te geven: dat geeft geen juist beeld van de rijkdom van dit boek. Toch moet u het ermee doen. Wat McCann zoal behandelt in verband met de twee moorden: de geschiedenis van de rubberkogel en de AK-47; de vogeltrek boven Jeruzalem en de valkenjacht; de rampzalige reis van de jonge Ierse priester Christopher Costigin naar de Dode Zee en de achtergrond van de Dode Zeerollen; wat er precies gebeurt als de springlading op het lijf een zelfmoordterrorist ontploft; een fragment uit de geschiedenis van concentratiekamp Theresienstadt; hoe een hongerstaking lijf en geest van de staker ondermijnt; de moord van de Israëlische geheime dienst Mossad op een vertaler (naar het Italiaans) van Duizend-en-één-nacht; de geschiedenis van semtex; de muzikale visie van John Cage en de invloed daarvan op een muziekstudent; de historie achter de vlucht in 1948 van 750 duizend Palestijnen; de Jom Kippoer- of Ramadanoorlog van 1973; de Eerste Intifada (1987-1993) en de Tweede Intifada (2000-2005). Enzovoort, en zo verder.

Aan het conflict in het Midden-Oosten, toegespitst op Israël (‘Chaos was de brandstof voor Israël’) en de Palestijnen lijkt geen eind te komen. Is er een uitweg? Blijven praten. Apeirogon is een overtuigend pleidooi daarvoor.