Duur avontuur

Anderhalf jaar avonturieren met de PVV is niet tot een goed einde gekomen, zei premier Rutte. Maar hij had moeten zeggen: ik had er nooit aan moeten beginnen. Het komt Nederland in veel opzichten duur te staan. Waar eigenbelang toe leidt.

Medium den haag 17 2012 duur avontuur 575

Een avontuur noemde minister-president Mark Rutte het. En daarmee doelde hij op zijn minderheidskabinet dat kon bestaan dankzij de gedoogsteun van de pvv van Geert Wilders. Afgelopen zaterdag kwam er een einde aan dat avontuur, waar de vvd van Rutte en coalitiepartner cda ingestapt waren met de mooie woorden dat zij hun verantwoordelijkheid namen en orde op zaken zouden gaan stellen in economisch moeilijke tijden. Maar eigenbelang speelde een grotere rol. Heel Nederland moet daar nu onder lijden.

Ook toen Rutte zaterdag moest mededelen dat hij het avontuur niet tot een goed einde had weten te brengen, kon hij het niet laten de complexe verkiezingsuitslag van 2010 en het versnipperde politieke landschap dat uit die uitslag naar voren kwam nog eens in herinnering te brengen. De bedoeling die Rutte daarmee had, was duidelijk: met zo’n uitslag had hij niet anders gekund dan juist dit avontuur aan te gaan, met de pvv, of eigenlijk, met Geert Wilders.

Maar in de zomer van 2010 had Rutte, die met slechts één zetel verschil als winnaar uit de verkiezingen kwam, wel degelijk anders gekund. Hij had ook met pvda, GroenLinks en d66 kunnen gaan regeren. De gesprekken met die drie partijen waren destijds al aardig op dreef. Rutte, en zijn vvd, wilde echter niet. Met die drie partijen zou onvoldoende te bezuinigen zijn geweest, was het verhaal. Alleen met het cda en de pvv zou, nog maar eens in de woorden die elke vvd’er vooraan in de mond liggen, orde op zaken te stellen zijn.

Hoe ironisch is dat, nu blijkt dat de pvv wegloopt als het er gezien de staatsfinanciën en de stand van de Nederlandse economie nog meer om spant dan het toen al deed. Maar ook in 2010 was het al ironisch, want met de op ­sociaal-economische onderwerpen conservatieve pvv viel toen al niet te praten over ingrepen waar de Nederlandse economie al jaren om zit te springen. Want het etiket ‘hervormings­kabinet’ dat Rutte zijn ploeg graag opplakte, dekte de lading niet. Dat blijkt wel uit het slop waarin de woningmarkt verkeert, de roep om het ver­hogen van de aow-leeftijd sneller in te voeren en een arbeidsmarkt die nog steeds snakt naar een modernere leest.

Het avontuur waar Rutte en ook vice-­premier Maxime Verhagen hun partijen in meenamen, was vooral een gok uit eigenbelang. Door de bij de verkiezingen van 2010 snel gegroeide pvv mede verantwoordelijk te maken voor het financiële beleid in ruil voor harde maatregelen op het terrein van immigratie en asiel hoopten beide traditionele partijen de nieuwkomer op de sociaal-cultureel rechtse flank klein te kunnen spelen. Als de pvv mee moest doen aan het Haagse politieke spel, al was het dan via een gedoogconstructie, dan zou Wilders niet meer de rol van de buitenstaander kunnen spelen die de Haagse elite aanviel. Het zou hem minder aantrekkelijk maken voor de kiezer. Dat was het eigenbelang, van zowel vvd als cda.

Dat Wilders zijn rol van buitenstaander toch bleef spelen, is de afgelopen anderhalf jaar wel gebleken. Zijn uitlatingen vorige week bij het staatsbezoek van de Turkse president Abdullah Gül die hij een ‘christenpester’ en een ‘Koerdenmepper’ noemde, getuigden daar nog weer eens van. Dat juist het bezoek van de door Wilders gehate Gül heeft bijgedragen aan de onrust binnen de pvv, aan het daarop volgende moedige besluit van het cda Limburg om niet met die partij verder te ‘regeren’ in die provincie en daarmee hoogstwaarschijnlijk ook aan het plotseling afbreken van de Catshuisonderhandelingen door Wilders is van een wonderschone ironie. Dat had niemand vooraf ook maar weten te verzinnen.

Anderhalf jaar lang heeft vooral het cda moeten ervaren hoe verkeerd de gok was dat Wilders, met verantwoordelijkheden bekleed, een toontje lager zou zingen. Wilders deed juist niets liever dan het cda kleineren. Vooral minister van Immigratie en Asiel Gerd Leers was daar de dupe van. Daar hielp de oppositie vervolgens maar wat graag aan mee door misbruik te maken van het leed van individuele gevallen om zo Leers en het cda hun onmogelijke positie hard in te wrijven. Ook Wilders’ openingseis bij de nu afgebroken Catshuisonderhandelingen dat op Ontwikkelingssamenwerking het totale bedrag zou moeten worden bezuinigd, was duidelijk bedoeld om het cda te pijnigen.

De christen-democraten hadden dat kunnen zien aankomen. Dat was ook waar cda-onderhandelaar Ab Klink in de zomer van 2010 voor waarschuwde in zijn kritische brief. Daarin voorzag hij dat je bezoedeld kunt raken door de totaal tegengestelde motieven waarmee in de politiek een andere partij maatregelen verdedigt. Toen Wilders de kabinetsformatie in 2010 afbrak vanwege die uitlatingen van Klink, om die formatiebesprekingen direct weer te willen hervatten toen deze uit de cda-fractie stapte, was dat een voorbode van wat komen ging: het cda zou in de tang worden genomen door Wilders.

Toch ging het cda onder leiding van Maxime Verhagen verder op de ingeslagen weg. Verhagen duwde door, met harde hand, ten koste van eigen fractiegenoten, ten koste van zichzelf en mogelijk uiteindelijk ook ten koste van zijn partij.

Want als er één partij is die nu niet klaar is voor verkiezingen, dan is het het cda. Zo tekent zich niet duidelijk een nieuwe politiek leider af, zoals partijleider Ruth Peetoom had gehoopt. Minister Jan Kees de Jager van Financiën, die vaak wordt genoemd, zette zichzelf afgelopen weekeinde buitenspel door in een reactie op het afbreken van de Catshuisonderhandelingen het oordeel daarover over te laten aan ‘de politici’, daarmee aangevend dat hij daar zelf niet toe behoort. Ook heeft het cda nog geen duidelijk verkiezingsprogramma, al liggen er dan de uitkomsten van het Strategisch Beraad. Verder zal er intern een harde strijd ontstaan tussen huidige Kamerleden en nieuwkomers om de hoogste plekken op de verkiezingslijst, omdat het totaal aantal Kamerzetels wel eens klein zou kunnen worden.

Of het cda en de vvd waar het hun eigen partijbelangen betreft goed of verkeerd hebben gegokt, zal pas echt blijken bij de komende verkiezingen. Pas dan zal blijken of de pvv inderdaad kleiner is gespeeld. En ook dan pas zal duidelijk zijn of vvd en cda daarvan hebben weten te profiteren. Tot nu toe ziet het er daar voor het cda bepaald niet naar uit, maar ook de vvd staat niet op grote winst in de peilingen.

Door met de gedoogsteun van de pvv te gaan regeren, namen vvd en cda ook een gok waar het de Nederlandse economie, de staatsschuld en het financieringstekort betreft. Op papier was dan wel de afspraak gemaakt dat bij een tegenvallend financieringstekort er opnieuw overlegd zou gaan worden over extra bezuinigingsmaatregelen, beide partijen wisten dat Wilders een opportunist is voor wie het eigenbelang een nog grotere rol speelt dan voor hen. Dat met Wilders een afspraak een afspraak zou zijn, was een mantra waar vvd en cda zichzelf moed mee inpraatten.

Want dat Wilders, zoals de Volkskrant maandag meldde, aan het begin van de onderhandelingen gezegd heeft dat ‘de belangen van de bevolking me geen bal interesseren’ kan hen niet echt hebben verrast. Vooral de vvd, waar Wilders jarenlang lid van is geweest, wist wat voor vlees ze met hem in de kuip haalde.

Afgelopen zaterdag telde Wilders zijn knopen. In de anderhalf jaar dat hij gedoogsteun verleende, raakte menig pvv-lid in opspraak of stapte zelf op. Meest recent en meest in het oog springend waren het vertrek van Hero Brinkman uit de Kamerfractie en de crisis in Limburg waar de pvv haar gedeputeerden kwijtraakte. Wilders bleek zijn partij van onervaren nieuwkomers niet onder controle te hebben. Ook zag hij in de peilingen de pvv langzaam wat weg­glijden.

Door weg te lopen uit het Catshuis hoeft Wilders nu geen verantwoordelijkheid te nemen voor het pakket dat op tafel lag. Dat hij voor elk van de onderdelen daarvan als het ware al getekend had, zal hem niet raken, hoe hard vvd en cda ook roepen dat hij met alles al akkoord was en ook de gevolgen ervan al wist. Wilders heeft uiteindelijk niet voor het geheel getekend en dat is wat hij zal uitdragen.

Bovendien kan hij door nu te breken zijn vizier richten op Europa, en Brussel verwijten dat het ‘ons’ de drie-procentsnorm voor het financieringstekort oplegt. Dat Nederland daar zelf het hardst om geroepen heeft en tegenover de zuidelijke landen een grote broek aantrok, nam hij al niet voor zijn verantwoording. Was Wilders akkoord gegaan met het Catshuispakket en zou het kabinet bijvoorbeeld dit najaar bij de uitvoering van de ingrijpende maatregelen alsnog zijn gevallen, dan had hij niet meer de mogelijkheid gehad om Brussel als boosdoener aan te wijzen.

Door zich nu bovendien op te werpen als beschermheer van de ouderen bewijst Wilders nog maar eens hoe berekenend hij is. Voormalig pvv-lid uit Limburg Harm Uringa typeerde zijn vroegere partijleider afgelopen zondag bij Buitenhof daarom ook kort en krachtig als marketingpoliticus. Wilders kijkt eerst waar stemmen te halen vallen en daar positioneert hij zich. Niet dat zijn islamagenda van de baan is, maar als er met anti-Europa-sentimenten en het tot slachtoffer maken van ouderen winst te behalen valt om die islamagenda uit te voeren, dan zal hij die andere producten in de etalage zetten.

Bij het aankondigen van het einde van het avontuur zei minister-president Rutte dat hem geen pretenties passen. Het was het teken dat hij zich wil opstellen als de staatsman die nog een toekomst wil hebben. Maar zijn secundant Stef Blok reageerde anders. Hij maande de oppositie­partijen hun verantwoordelijkheid te nemen voor de begroting van 2013. Oppositiepartijen die nog geen plannen op tafel hebben gelegd voor de aanpak van de crisis nam hij dat zelfs kwalijk. Het was een aanval om het falen van het zelf aangegane avontuur te maskeren. En des te brutaler, omdat hij die oppositie­partijen nu nodig heeft. Als de vvd haar leider Rutte ook na de verkiezingen weer in het Torentje wil hebben, zal ze toch echt een andere toon moeten aanslaan.

Een kabinet waar rechts zijn vingers bij kan aflikken, zoals Rutte het eens heeft uitgedrukt, zal er niet meer komen. Dat was overigens een onverstandige uitlating. Gezien de crisis kan rechts nu slechts op de nagels van de vingers bijten en daar is Rutte mede verantwoordelijk voor. Bovendien heeft hij er de oppositie mee in de gordijnen gejaagd.

Die rechtse vingers typeerden de sfeer van de afgelopen anderhalf jaar. Alles wat zogenaamd links was, en dat was het in de ogen van ­Wilders al snel, werd gehekeld. vvd en cda deden daar in wisselende samenstelling aan mee. Kunste­­naars, ontwikkelingssamenwerkers, ambtenaren, gehandicapten, asielzoekers, oudere werk­lozen, immigranten – de toon waarop over ze werd gepraat, was vaak respectloos. Aan het bezoedelen, waar cda’er Klink voor waarschuwde, hebben deze partijen zelf actief meegewerkt.

Het avontuur is niet tot een goed einde gebracht, zei Rutte zaterdag. Maar hij had moeten zeggen: ik had er nooit aan moeten beginnen. Het was een avontuur dat Nederland in velerlei opzichten duur is komen te staan. Het nieuwe avontuur zal zijn om die gepolariseerde sfeer en toon weg te laten en om vanuit een groter belang politiek te bedrijven. Laat dat dan de winst zijn van de afgelopen anderhalf jaar avonturieren met de pvv.