FILM

Dwingende ontboezemingen

Steam of Life

De Finse filmmakers Joonas Berghäll en Mika Hotakainen vertellen in interviews nuchter over de aanleiding van hun saunafilm Steam of Life: toen Berghäll vijf jaar geleden geregeld naar een openbare sauna begon te gaan, besefte hij dat de mannen daar erg persoonlijk en emotioneel met elkaar praatten. Dat was nieuw, zeggen ze, vooral omdat de media in hun land toen overstelpt werden met verhalen waarin vrouwen hun diepste emoties uit de doeken deden. Berghäll en Hotakainen: ‘Hoogste tijd dus te laten zien dat mannen eveneens gevoelig kunnen zijn.’

Een sauna is een ongewone setting. In een sauna kunnen de personages geen kant op noch kunnen ze zich verschansen achter iets als kleding of gebruiksvoorwerpen. Je zit er, naakt, en dat is het zo'n beetje. Hooguit heb je een biertje bij je. En dan ga je blijkbaar over je diepste geheimen praten. Deze dwingende ontboezemingen zijn fascinerend om naar te kijken, juist doordat ze plaatsvinden in zo'n claustrofobische ruimte.

De kracht van de 'saunafilm’, of in ieder geval films waarin een sauna een thematisch relevante setting vormt, ligt ook in het 'kale’ karakter ervan. De mooiste saunascène komt evenwel uit een heel ander soort film: David Cronenbergs Eastern Promises (2007). Het is ook de hardste gevechtsscène ooit gefilmd: hoofdpersoon Viggo Mortensen, naakt, tegen twee met messen gewapende gangsters. Het naakte, getatoeëerde lichaam staat hier symbool voor een soort existentialisme; de weerzin die het bloedige gevecht bij de kijker oproept heeft een bijna fysiek effect. Het is alsof je het snijden van het mes in je eigen lichaam voelt. Dat bevestigt het realisme aan Mortensens personage waardoor mens en film echt worden.

Iets soortgelijks gebeurt in Steam of Life, een documentaire, maar toch een film waarin verhalen de rode draad vormen, alsof het om fictie gaat. Slechts door hun kleren uit te doen en in de sauna te gaan zitten kunnen de mannen iets 'echts’ over zichzelf en over het leven in het algemeen vertellen. Hierbij worstelen ze net als Mortensen in Cronenbergs film met hun eigen kwetsbaarheid. Allemaal hebben ze géén bescherming, Mortensen niet tegen de messen van de aanvallers, de mannen van Berghäll en Hotakainen niet tegen de vloek van hun herinneringen, waarbij thema’s rond verlies en leedwezen op de voorgrond treden.

Een van de mannen vertelt over de dood van zijn zoontje. Het is de moeilijkste scène om naar te kijken, juist door het waarheidsgehalte ervan. Het is een verhaal, maar het is echt. Je voelt niet alleen de pijn van nu, in tranen in de sauna met snot dat uit zijn neus loopt, maar ook dat van toen, waar hij het lichaam van het kind in het duistere, koude mortuarium zag liggen. Het kind dat juist zo van warmte hield. Door zijn verdriet heen schijnt de vernietigende echtheid van zijn ervaring. Je houdt van je kind, zegt hij. En dan is dat kind opeens dood. En dan lijkt hij in niets op zichzelf. De scène onderstreept de diepere thematiek van Steam of Life, namelijk dat het leven een aaneenschakeling van toevallige gebeurtenissen is waarbij er geen enkele lijn valt te ontdekken. Behalve die van het lijden.

Toch is Steam of Life allerminst een deprimerend werk. Soms zijn er hilarische momenten: zwetende kerstmannen, of een gesprek over hoeveel mensen er nu in een Suzuki passen. Maar het echt inspirerende aan deze 'praatfilm’ komt ironisch genoeg door de vorm: briljante fotografie en slimme beeldcomposities gecombineerd met een montagestijl die spanning en sfeer creëert. De regisseurs wisselen de intieme momenten in de benauwde sauna’s schitterend af met landschapsbeelden: een man die over zijn opa praat loopt naar achteren, een groen bos in, gevolgd door een 'plat’, wide shot van een van links naar rechts vloeiende rivier, waarna er een bootje met twee mannen erin vanuit tegenovergestelde richting verschijnt.

Steam of Life is stil, meditatief, onvergetelijk. Een bewijs dat het soms goed is gewoon te praten, ook als je een man bent. In een sauna. Want, zegt een van hen, stoom helpt tegen pijn.

Te zien vanaf 18 augustus