Laaghangende oordelen

Echt gebeurd maar geen excuus

Niet Kerst maar Pasen is het feest van vergeving, maar vooruit, een thema als schuld en boete kan ook wel in de winter, wanneer het hoofd wat makkelijker volloopt met donkere gedachten.

In een boek van een GZ-psycholoog las ik een geanonimiseerd stuk van een vrouw die het traditionele gezin beschreef waarin ze was opgegroeid, en ik schrok ervan hoe helder het op papier stond. Bijna als een algemene waarheid.

Het was een beschrijving van een gezin waarin hard werken op de voorgrond stond, met ouders die zelf niet geleerd hadden om om te gaan met emoties. Deze ouders konden dat ook hun eigen kinderen niet bijbrengen. Dus wel regels en gehoorzaamheid, maar geen knuffels en begrip. Vertoonde een kind afwijkend gedrag, dan werd het uitgelachen of afgestraft. Er waren nauwelijks complimenten, er was geen bevestiging of troost.

Als je ouders boos op je zijn, denk je dat je slecht bent en voel je je afgewezen. Dus leer je de stemmingen van je ouders aan te voelen, en weet je wanneer je niet te veel ruimte moet innemen om straf te voorkomen. Gevoelens als angst en boosheid leveren negatieve reacties op, dus die stop je weg.

En nu komt het. Wanneer je een fout maakt, ben je niet in staat het goed te maken. Na een botsing volgen geen excuses, maar na een tijd van stilzwijgen doe je op den duur weer gewoon mee. Toegeven dat je verkeerd zat en dan ondervinden dat er vergeving is, heb je niet geleerd. Daarom probeer je je fouten altijd te bedekken.

Ieder gezin is krukkig op zijn eigen manier, wordt altijd gezegd, maar bovenstaande omschrijving lijkt me van toepassing op veel (vroegere) gezinnen waar de kinderen ‘gewoon kwamen’, en waar men onbekend was met moderne ideeën over opvoeding en hechting.

Religie kan een en ander nog versterken. In de reformatorische kerk waarin deze vrouw opgroeide werd standaard eerst lang over zonde en schuld gepreekt. Aan het einde van de dienst ging het ook nog over de mogelijkheid van genade, maar tegen die tijd was ze dan innerlijk al afgehaakt. Zonde is fout en fout betekent afwijzing. De schuld kankert voort.

In het bijbelse Oude Testament werd alleen nog aan vergelding gedaan

Al is alles anders nu, ik herken hier veel van, en ik kan meerdere gezinnen aanwijzen waarin het vroeger precies zo is gegaan. Het toedekken van fouten vergt creatief gedraai: o, ik dacht dat je zei dat het zo moest (terwijl je dat helemaal niet dacht).

Pas toen ik al lang het huis uit was, heb ik van anderen afgekeken hoe je je fouten toegeeft. Ik kan nog heel goed navoelen hoe spannend het was om het uit te proberen, en hoe verrassend het resultaat. Ik werd onmiddellijk vergeven. Tjee, wat ging dat makkelijk! Daarna voelde ik me prettig, want ik was toch maar mooi de minste geweest. En schade leek er niet te zijn. Integendeel. Voor die ander viel mijn gedrag niet samen met wie ik was. Mijn schuld werd uitgewist in plaats van opgeteld bij datgene wat ik gedurende mijn leven al in mijn binnenste verzameld had.

Nog steeds kan ik me erover verbazen hoe fantastisch vergeving werkt in ‘redelijke’ relaties. Als je de eerste bent die schuld erkent, zegt de ander meestal dat hij er ook wel een beetje aan bijgedragen heeft. Fijn, de lucht is weer geklaard.

Zou vergeving uitgevonden zijn voor situaties waarin er niets te compenseren valt? In het bijbelse Oude Testament werd alleen nog aan vergelding gedaan. Een oog voor een oog, een tand voor een tand. En een kameel voor een kameel? Twee kamelen voor een kameel? Enfin, je spreekt wat af. Maar wat doe je bij bijvoorbeeld kwaadsprekerij?

Met Jezus’ linkerwang, rechterwang is het psychologisch interessanter geworden. Of een schuld wordt uitgewist, hangt nu af van de welwillendheid van beide partijen. Het slachtoffer krijgt namelijk niets. Kan hij daarmee leven of blijft hij wrokkig? En aan de andere kant: een dader die niets vergeven wordt, blijft zijn daden herkauwen tot-ie erin stikt. Wie kan het aan dat de ander die machtige positie krijgt om jou te vergeven?

Toen de toegedekte misbruikschandalen van de rooms-katholieke kerk naar buiten kwamen, wilde priester Antoine Bodar wel de gevangenis in om namens de kerk te boeten, ook al had hij zelf niets gedaan. Dat vond niemand een zinvol idee, alleen hijzelf.

Ik zie alleen nut wanneer hij zich stiekem slecht voelt over iets anders, iets wat hij niet durft op te biechten. De onverdiende straf kan hem dan van die andere zielensmart bevrijden. Een kwestie van optellen en aftrekken en onder de totaalstreep op nul uitkomen. De menselijke geest is inventief als het gaat om het behouden van een positief zelfbeeld.

Een ander staaltje creativiteit van de menselijke geest: holocaust-survivor Eva Mozes Kor beeldde zich lang na de oorlog een keer in dat dokter Josef Mengele, die in Auschwitz experimenten uitvoerde op haar en op haar tweelingzus, bij haar thuis in de kamer zat. Eerst zocht ze in het woordenboek twintig scheldwoorden op en vervolgens sprak ze die uit tegen de denkbeeldige Mengele. Daarna vergaf ze hem. Dat voelde goed, zei ze. Zij, het proefkonijn, had de macht om dat te doen en daardoor werd ze van slachtoffer iemand die haar haar eigen leven teruggaf.