Essay ‘Geavanceerde’ verhoormethode verdeelt Amerika

Echt, het is marteling

Wat is er nog toe te voegen aan het debat over Amerikaanse verhoormethodes, en de vraag of waterboarding martelen is? Persoonlijke ervaring, wellicht. De auteur ondergaat de omstreden verdrinkingstechniek, in de handen van mannen die ooit Amerikaanse soldaten trainden om het te weerstaan - niet om het toe te passen.

Medium bushthebaptist

TOT VOOR KORT WAS ‘waterboarding’ iets dat Amerikanen andere Amerikanen aandeden. Het werd toegepast, en ondergaan, door die leden van de Special Forces die de geavanceerde trainingsvorm volgden die SERE wordt genoemd - Survival, Evasion, Resistance, Escape (iets als Overleven, Ontwijken, Opstand, Ontsnappen). In die bikkelharde training maakten dappere mannen en vrouwen kennis met vormen van barbarij die ze zouden kunnen tegenkomen als ze in handen vielen van een wetteloze vijand die zich niets aantrok van de Geneefse Conventies. Maar het was altijd iets dat Amerikanen werd geleerd te weerstaan, en niet om toe te passen.
Ik wilde dat nauwe maar diepe onderscheid nader onderzoeken en op een prachtige dag in mei bereidde ik me diep in het heuvellandschap van westelijk North Carolina voor om verrast te worden door een team van extreem geharde veteranen die over de hele wereld op buitengewoon gevaarlijk terrein hadden gestreden tegen de vijanden van hun land. Ze hadden ervaring met alles, van ongewapende strijd tot geavanceerde verhoortechnieken en zouden mij, in ruil voor anonimiteit, zo goed mogelijk laten zien wat waterboarding nu werkelijk was.
Ik wist natuurlijk dat ik het proces op elk moment kon afbreken wanneer ik dat wilde, en dat ik als het achter de rug was zou worden vrijgelaten en het vrolijke daglicht in zou gaan en niet werd teruggebracht naar een verduisterde cel. Maar zoals ze zeggen, sterven lafaards vele malen vóór hun dood, en ik bleef denken aan de clausule in het vrijwaringscontract dat ik had getekend. In dat document (opgesteld door iemand die er verstand van had) stond onheilspellend: 'Waterboarding’ is een mogelijk gevaarlijke activiteit waarbij de participant ernstige en permanente (fysieke, emotionele en psychologische) verwondingen kan oplopen en zelfs kan sterven; daaronder vallen verwondingen en dood als gevolg van de ademhalings- en neurologische systemen van het lichaam.
Verder stelde de overeenkomst dat er voorzorgsmaatregelen waren getroffen 'tijdens het proces van “waterboarding”; echter, die maatregelen kunnen falen, en zelfs als ze werken zouden ze eventueel niet kunnen voorkomen dat Hitchens ernstige verwondingen oploopt of zelfs sterft’.

DE AVOND VOOR de ontmoeting viel ik bewonderenswaardig makkelijk, vond ik, in slaap. Maar toen ik erg vroeg wakker werd wist ik meteen dat ik niet meer zou kunnen inslapen of even wegdommelen. De eerste specialist die ik had benaderd met mijn plan had aan de telefoon mijn leeftijd gevraagd en moest hardop lachen toen hij die hoorde (ik ben 59), en zei tegen me dat ik het uit mijn hoofd moest zetten. Waterboarding is voor Groene Baretten in opleiding, of voor taaie jonge jihadisten met tanden die een bot van een oude geit dwars doormidden kunnen bijten. Niet iets voor kortademige, dikbuikige schrijvertjes. Voor mijn 'trainers’ van dat moment had ik een doktersverklaring moeten overleggen die hen ervan verzekerde dat ik geen astma had, maar ik vroeg me af of ik iets moest zeggen over de vijftienduizend sigaretten die ik in de afgelopen decennia jaarlijks had geïnhaleerd. Ik voelde me met andere woorden enigszins ongerust en ik wilde dat ik mezelf niet zo veel tijd had gegeven om erover na te denken. Ik kan niet vertellen waar ik later die dag precies was, maar op een gegeven moment werd ik, zittend op een bank voor een afgelegen huis aan het eind van een kronkelig landweggetje, voorzichtig maar krachtig van achteren vastgepakt, overeind getrokken, gekneveld bij mijn polsen (die vervolgens aan een riem werden vastgebonden) en afgesneden van het zonlicht doordat er een zwarte kap over mijn gezicht werd getrokken. Toen werd ik een paar keer om mijn as gedraaid, vermoedelijk om me te desoriënteren, en over krakend grind naar een verduisterde ruimte gevoerd. Dat wil zeggen, overwegend verduisterd: een paar felle lichtjes als speldenknoppen drongen door mijn kap heen. En mijn oren werden geteisterd door rare muziek. (Ik heb geen verstand van die dingen, maar ik had niet verwacht dat voormalige Special Forces zo dol waren op New Age techno-disco.) Heel plotseling leek de buitenwereld heel ver weg.
De macht over mijn armen was ik al kwijt, dus ik kon niet van me af slaan toen ik op een schuine plank, een board, werd geduwd en zo neergelegd dat mijn hoofd lager lag dan mijn hart. (Dat is waar het allemaal om draait: de hoek kan meer of minder schuin zijn.) Toen werden mijn benen samengebonden zodat de plank en ik één waren. Ik wil u niet vervelen met mijn fobieën, maar als ik niet minstens twee kussens onder mijn hoofd heb als ik slaap, word ik wakker met oprispingen van maagzuur en een milde vorm van slaap apneu, dus ik ben al niet op m'n gemak als ik gewoon achterover lig. En wat ik voor mezelf en voor mijn nieuwe experimentele vrienden verborgen had gehouden: ik heb inderdaad verdrinkingsangst, sinds ik als kind een slecht moment had op het eiland Wight, toen ik me in te diep water waagde. Als jongen las ik de bloedstollende martelscène in 1984, waarin datgene wat zich in Room 101 bevindt het allerverschrikkelijkste ter wereld is, en ik realiseer me dat ergens in mijn versie van die verschrikkelijke kamer dat moment komt wanneer de golf over me heen spoelt. Dat maakt mij niet speciaal: ik ken niemand die het idee om te verdrinken leuk vindt. Als zoogdieren zijn we dan misschien oorspronkelijk uit de oceaan gekomen, maar water kent vele manieren om ons eraan te herinneren dat we wanneer we ons daarin bevinden niet in ons element zijn. Als het op ademhalen aankomt, geef mij kortom toch maar die goeie ouwe lucht.

WAARSCHIJNLIJK HEBT U inmiddels de officiële leugen gelezen over deze behandeling, namelijk dat die het gevoel van verdrinken 'simuleert’. Dat is niet zo. Je hebt het gevoel dat je verdrinkt omdat je werkelijk verdrinkt - of eigenlijk wordt verdronken, zij het langzaam en onder gecontroleerde omstandigheden en overgeleverd aan de genade (of iets anders) van degenen die de druk uitoefenen. De 'board’, de plank, is het instrument, niet de methode. Je gaat niet skateboarden op water. Je gaat te water. Dat werd me razendsnel duidelijk toen er over mijn kap heen, die nog steeds een paar flitsen onregelmatig en verontrustend stroboscooplicht doorliet, nog eens drie lagen handdoek werden gewikkeld. In die onheilszwangere duisternis, met mijn hoofd omlaag, wachtte ik heel even - tot ik ineens voelde hoe er water in mijn neus omhoog stroomde. Ik was vastbesloten om me te verzetten, al was het maar ter ere van mijn zeevarende voorvaderen die zo vaak op zee in gevaar waren geweest, en hield mijn adem even in. Maar toen moest ik uitademen en - zoals te verwachten was - vervolgens weer inademen. Die ademhaling trok de natte doeken strak tegen mijn neus, alsof er plotseling en vernietigend een enorme, natte klauw op mijn gezicht werd geduwd. Ik was niet in staat om vast te stellen of ik nu in- of uitademde, en werd overstroomd door pure paniek, eerder dan door water. Ik gaf het vooraf afgesproken teken en voelde een ongelooflijke opluchting toen ik overeind werd gezet en de doordrenkte en verstikkende lappen van me af werden gehaald. Ik heb niet echt dringende behoefte u te vertellen hoe lang ik het heb volgehouden.
Ik had namelijk gelezen dat Khalid Sheikh Mohammed, die altijd wordt gezien als het 'meesterbrein’ achter de wreedheden van 11 september 2001, indruk had gemaakt op zijn ondervragers door het langer dan twee minuten uit te houden voordat hij doorsloeg. (Overigens is dit een onbevestigd verhaal. Mijn vrienden uit North Carolina lachten erom. 'Ach kom’, zei er een, 'ik heb gehoord dat ze alleen maar die kop van hem hoefden te wassen om hem te laten kletsen.’ Maar kom, dacht ik op mijn beurt, geen enkele Hitchens zal het slechter doen dan dat. Maar goed, ik beken dat ik hem niet heb overtroffen. Dus toen zei ik, met iets meer bravoure dan misschien gerechtvaardigd was, dat ik het graag nog een keer wilde proberen. Er was een verpleger aanwezig die mijn jagende pols opnam en me waarschuwde voor een adrenaline-rush. Er werd een korte pauze ingelast, en toen voelde ik het masker opnieuw op mijn gezicht. Ik zette me ertoe me te herinneren hoe het de vorige keer was geweest, en te leren van de vorige paniekaanval, en onderdrukte de eerste, en een deel van de tweede, golf van misselijkheid en doodsangst maar ontdekte al gauw dat ik een abjecte gevangene was van mijn kokhalsreflex. De ondervragers zouden nauwelijks tijd hebben gehad om me vragen te stellen, en ik wist dat ik zonder probleem alle antwoorden zou hebben gegeven. Als ik eraan denk, schaam ik me nog steeds. Bovendien word ik, als dat van belang is, sindsdien wakker worstelend om het dekbed van mijn gezicht te duwen, en als ik iets doe waarvan ik moet hijgen, merk ik dat ik om me heen klauw met een verschrikkelijk gevoel van verstikking en claustrofobie. Dat zal ongetwijfeld voorbij gaan. Alsof hij merkte hoe ellendig en beschaamd ik me voelde, zei een van mijn ondervragers geruststellend: 'Hoe kort het ook is, het duurt altijd lang wanneer je water ademt.’ Ik had hem kunnen omhelzen omdat hij dat zei, en op dat moment drong iets van het naargeestige gevoel tot me door van de sadomasochistische dimensie die ten grondslag ligt aan de verhouding tussen de martelaar en de gemartelde. Ik volg de Abraham Lincoln-test voor morele logica: 'Als slavernij niet verkeerd is, dan is niets verkeerd.’ Nou dan, als waterboarding geen martelen betekent, dan bestaat er niets zoiets als martelen.
Ik ben er in zekere zin trots op dat ik 'mijn hoofd erbij houd’, zoals het heet, en helderheid van geest kan bewaren onder moeilijke omstandigheden. Ik was er volledig van overtuigd dat ik toen de waterdruk ondraaglijk was geworden krachtig het vooraf vastgestelde codewoord had uitgesproken dat alles zou doen ophouden. Maar mijn ondervrager vertelde me dat ik, tot zijn verbazing, geen woord had gezegd. Ik had de 'dodemansknop’ geactiveerd die het intreden van bewusteloosheid signaleerde. Dus nu moet ik me gaan afvragen wat de rol is van valse herinneringen en waanvoorstellingen. Wat ik me echter scherp herinner is een harde vinger die aan mijn solar plexus voelde terwijl het water werd uitgegoten. Waar was dat voor? 'Dat is om te zien of je probeert vals te spelen, en je ademhaling afstemt op de waterdoses. Als je dat probeert, hebben we je zo te pakken. We hebben allerlei manieren om het erger te maken.’ Even schaamde ik me ervoor dat ik die verfijningen blijkbaar niet had verdiend, maar opnieuw begreep ik dat dit absoluut de taal van het martelen is.

ONDER DE VETERANEN bestaan er op z'n minst twee visies op dit alles, wat in de praktijk betekent dat er twee meningen zijn over de kwestie of 'waterboarding’ een vorm van martelen is. Ik heb enkele uiterst serieuze gesprekken over het onderwerp gevoerd, met twee groepen hoogst fatsoenlijke en serieuze mannen, en ik vind dat beide standpunten zo sterk mogelijk moeten worden verwoord.
Het team dat ermee instemde het me moeilijk te maken in de bossen van North Carolina behoort tot een hoogst gerespecteerde groep. Deze groep beschouwt zichzelf als strijders aan het front om een maatschappij te verdedigen die te verwend en te ondankbaar is om deze solide, onderbetaalde vrijwilligers te waarderen die ons beschermen als we slapen. Deze helden staan op elk moment op de barricaden, in alle weersomstandigheden, en als zij een fout maken worden ze misschien wel aangeklaagd om een of ander binnenlands politiek probleempje op te lossen. Terwijl walgelijke vijanden horrorvideo’s maken van martelingen en onthoofdingen kunnen zij, vinden ze, in onze pers onder vuur worden genomen, en mogelijk vervolgd. Zoals ze me net hebben willen laten zien, komt iemand die de waterplank-methode heeft ondergaan misschien een beetje wiebelig uit die ervaring, maar hij is in een toestand waarin hij de relevante informatie zal geven, en hij is niet getekend en onbeschadigd en binnen korte tijd klaar voor een volgende beurt. In vergelijking met echte marteling is waterboarding meer een soort voorspel. Geen duimschroeven, geen klemmen, geen elektrodes, geen pijnbank. Kun je dat zeggen over de mensen die zijn gepakt door de folteraars en moordenaars van (bijvoorbeeld) Daniel Pearl? Volgens deze argumentatie is een oproep om de Verenigde Staten aan te klagen voor marteling derhalve een lamme en zieke poging om een morele vergelijking te maken tussen de mensen die de beschaving verdedigen en degenen die haar vrijheden exploiteren om haar uit te hollen en haar uiteindelijk te vernietigen. Persoonlijk vertrouw ik niemand die deze opvatting niet duidelijk begrijpt.
Maar om haar te bestrijden roep ik als mijn belangrijkste getuige Malcolm Nance op. Nance heeft niet bepaald een bloedend hart. Sterker, als we het daar toch over hebben: hij heeft gezegd dat hij, in gevechtsomstandigheden, 'persoonlijk Bin Ladens hart eruit zou snijden met een plastic wegwerplepel’. Hij stond aan het front op 11 september 2001, in de ziedende nachtmerrie in het puin van het Pentagon. Hij is sinds 1997 betrokken bij het SERE-programma. Hij spreekt Arabisch en jaagt op al-Qaeda sinds begin jaren negentig. Zijn meest recente boek, The Terrorists of Iraq, is een krachtige analyse van zowel de jihadistische dreiging in Mesopotamië als van de manieren waarop wij het haar gemakkelijker hebben gemaakt. Een van de meest dramatische avonden van mijn leven bracht ik door met luisteren naar hoe hij koel maar woedend de Verenigde Staten veroordeelde voor het toepassen van waterboarding. De argumentatie gaat als volgt:

  1. Waterboarding is een weloverwogen marteltechniek en is als zodanig vervolgd door onze rechterlijke macht wanneer het door anderen werd toegepast.
  2. Als we het toestaan en rechtvaardigen, kunnen we niet klagen als het in de toekomst door andere regimes wordt gebruikt op gevangen genomen Amerikaanse burgers. Het is een methode om Amerikaanse gevangenen in gevaar te brengen.
  3. Het is wellicht een manier om informatie los te krijgen, maar het is ook een manier om waardeloze informatie los te krijgen. (Malcolm Nance vertelde me dat hij had gehoord hoe iemand werd gedwongen om te bekennen dat hij hermafrodiet was. Later kreeg ik een naar gevoel toen ik me afvroeg of ikzelf zo ver uitgewrongen had kunnen worden.) Kort gezegd, zelfs de CIA-bronnen van het verhaal over waterboarding in de Washington Post gaven toe dat de informatie die zij uit Khalid Sheikh Mohammed kregen 'niet van begin tot eind betrouwbaar’ was. Zet een potloodstreep onder die laatste formulering, of onthoud het.
  4. Het zet een deur open die niet kan worden gesloten. Als je eenmaal de beruchte 'ticking bomb’-vraag hebt gesteld, en als je eenmaal aanneemt dat je in je recht staat, wat zul je dan niet doen? Levert waterboarding niet snel genoeg resultaten? Tikt de klok van de terrorist nog steeds? Oké, haal dan de duimschroeven maar te voorschijn en de klemmen en de elektroden en de pijnbank. Achter die argumenten gaat nog een dringende kwestie schuil. Nance betwijfelt zeer of Khalid Sheikh Mohammed het zo lang uithield onder de waterbehandeling (en ik wil dat zo graag horen dat het bijna ziekelijk is). Het is ook zeer denkbaar, als het wel zo was, dat hij probeerde het martelaarschap te verkrijgen door ons toedoen. Maar zelfs als hij zo lang standhield, en de Verenigde Staten hebben in elk geval opgeschept dat hij dat inderdaad deed, dan is een van onze ergste vijanden nu een van de oprichters geworden van iets dat op een dag zowel uw slaap als de mijne zal verstoren. Om Nance te citeren: Voorstanders van marteling verschuilen zich achter het argument dat een open debat over specifieke Amerikaanse verhoortechnieken de vijand in de kaart zal spelen. Toch hebben veroordeelde al-Qaeda-leden en onschuldige gevangenen die werden vrijgelaten naar hun thuisland de wereld al gedebrieft door honderden interviews, films en documentaires over de methodes waaraan zij precies werden onderworpen en hoe ze die doorstonden. Onze eigen misstappen hebben een kader gecreëerd van hoogst ervaren docenten voor de virtuele SERE-school van terroristen van al-Qaeda zelf.

WAARMEE WE TERUG ZIJN bij mijn beginpunt, over het onderscheid tussen mensen trainen voor iets en ze trainen om het te weerstaan. Er werd altijd gezegd - en vast en zeker met enige waarheid - dat de moorddadige fanatici van al-Qaeda waren geschoold om te liegen, en geïnstrueerd om te beweren dat ze waren gemarteld en slecht behandeld of ze nu gemarteld en slecht behandeld waren of niet. Hadden we in de gaten wat voor grens we over gingen toen we toegaven en zelfs verklaarden dat hun verhalen waar konden zijn? Aan die grens had ik zelf een heel beperkte ontmoeting, maar nog steeds zou ik willen dat mijn ervaring de enige manier was om de woorden 'waterboard’ en 'Amerikaans’ te noemen in één en dezelfde (snakkende, snikkende) adem.

Dit artikel verscheen eerder in Vanity Fair. Het is met toestemming van de auteur overgenomen. Vertaling: Rob van Erkelens

Op de website van Vanity Fair is een video van de ervaring van Hitchens geplaatst: On the Waterboard


Beeld: Riber Hansson, Zweden.