De scheidslijn tussen natuur en cultuur

Echte natuur is niet groen

De menselijke impact op de planeet kan nauwelijks worden onderschat. Ongerepte natuur wordt steeds zeldzamer en tegelijkertijd wordt onze technologische omgeving zo complex dat we deze als een natuur op zichzelf gaan ervaren.

Medium nn featherless chicken
© Noor Bongers

IN DE BOSRAND langs de snelweg bij Bloemendaal staat een gsm-zendmast vermomd als dennenboom. Zo'n gsm-mast is geen natuur. Hij is op z'n best een plaatje van natuur, een afbeelding, zoals het landschapschilderij dat thuis boven de bank hangt. Hebben we nog wel waarachtige natuurervaringen? Of leven we inmiddels in een plaatjesnatuur?

In Nederland behoort elke vierkante meter tot het cultuurlandschap; oorspronkelijke natuur is nergens meer te vinden. De Oostvaardersplassen - een van de belangrijkste Nederlandse natuurgebieden - waren na de inpoldering in eerste instantie voorbeschikt om een industrieterrein te worden, pas later werd besloten er een natuurgebied van te maken. Ook het Groene Hart is eigenlijk een middeleeuws industriegebied, dat oorspronkelijk ontgonnen werd voor turfwinning. Onze natuurgebieden zijn dus feitelijk cultuurgebieden, gevormd onder invloed van het menselijk denken en handelen.

‘God schiep de wereld, behalve Nederland. Dat liet hij over aan de Nederlanders zelf’, schreef Voltaire in de achttiende eeuw. Tot op heden zijn we in Nederland inderdaad actief natuur aan het ontwerpen en bouwen. Prehistorische bossen worden aangelegd door nijvere natuurbouwers. ‘Regeneratie van verloren erfgoed’, noemen ze dat. Helaas lukt het niet ook de oorspronkelijke oeros terug te brengen in het nieuwe oerbos. Deze is namelijk al in 1627 uitgestorven. Maar de Schotse Hooglander is een redelijk alternatief en die weet wat hem te doen staat: grazen in opdracht van Staatsbosbeheer en daarmee zorgen dat het landschap open blijft en niet vervalt tot ruigte. Dat vinden we mooi, het herinnert ons aan beroemde zeventiende-eeuwse schilderijen.

Binnen onze cultuur wordt natuur voortdurend gepresenteerd als een verloren wereld. Natuur wordt geassocieerd met oorspronkelijkheid, maar verschijnt pas wanneer het verdwijnt. Onze natuurbeleving is een retro-effect. En de natuur zelf is een decor voor de zondagmiddag, Disneyland voor volwassenen.
Er is veel geld nodig om deze plaatjesnatuur in stand te houden. Maar natuur is ook een geweldig marketinginstrument. Alligator-tuingereedschap, Jaguar-sportwagen, Puma-schoenen: de natuurlijke metafoor geeft ons het vertrouwde gevoel van herkenning. In reclamespots rijden auto’s altijd in prachtige ongerepte landschappen. Vreemd dat er nooit reclamebillboards te zien zijn in deze beeldnatuur.

In de buurt waar ik woon zijn fourwheeldrives een vast onderdeel van het straatbeeld geworden. De SUV’s hebben ontzagwekkende namen als Skyline, Explorer, Conquerer of Landwind. Er is spuitbusmodder waarmee je de velgen van stoere spatten kunt voorzien, want ze komen zelden off the road. Het is gewoon stoer om onderdeel te zijn van de stadssafari.

De scheidslijn tussen natuur en cultuur is moeilijk te trekken. Als een vogel een nestje bouwt noemen we het natuur, maar als een mens een flatgebouw neerzet is het opeens cultuur. Sommige mensen proberen het probleem te vermijden door te beweren dat alles natuur is, anderen beweren juist dat de natuur een culturele constructie is. Het is verleidelijk natuur en cultuur op één hoop te gooien en er verder niet over na te denken - filosofisch gezien is dit niet zo netjes.

Het woord natuur is afgeleid van de Latijnse term natura, die op zijn beurt een vertaling was van het Griekse physis. Het Latijnse woord heeft te maken met ‘geboren worden’, het Griekse met ‘groei’. Voor de Grieken was het onderscheid tussen natuur en cultuur duidelijk, voor ons niet meer.

We leven in een wereld van petrochemische make-up, microprocessoren, synthetische kleding. De nieuwe geuren douchecrème worden sneller op de markt gebracht dan ik ze kan uitsmeren. Winkelcentra, websites en vliegvelden domineren onze leefomgeving. Er is niet veel natuur meer te vinden die niet door de mens is beïnvloed. Oude tegenstellingen als natuur en cultuur, mens en dier, lichaam en geest lijken ontoereikend om onszelf en de technologische maatschappij waarin wij leven te begrijpen. De kloonbaby, de regenboogtulp, het lapje kweekvlees en de transgenetische muis die chronisch kanker heeft om de medische wetenschap tot dienst te zijn: zijn ze natuurlijk of cultureel?

Evolutionair gezien heeft ieder onderscheid tussen cultuur en natuur iets willekeurigs; sinds Darwin is duidelijk dat beide onderdeel zijn van dezelfde evolutiemachine. Wanneer we spreken over de natuur hebben we het eigenlijk altijd over onze relatie tot natuur, nooit over de natuur zelf. De begrippen natuurlijk en cultureel worden meestal ingezet om een bepaald standpunt te rechtvaardigen. Thomas van Aquino (kerkvader) meende in de dertiende eeuw dat de kunst de natuur imiteerde, omdat het menselijk intellect gebaseerd was op alle natuurlijke dingen. Oscar Wilde (homoseksueel kunstenaar) beweerde juist dat natuur de kunst imiteert. Jacques Lacan (postmodernist) stelde dat men ‘de natuur niet kan zien’.

Tegenwoordig is het onder filosofen en natuurwetenschappers gemeengoed om de natuur als culturele constructie te zien. Het beeld dat mensen van natuur hebben is door de eeuwen heen ook sterk veranderd. Het is aannemelijk dat we het in de toekomst verder zullen aanpassen. Dit verlost ons niet van de behoefte de natuur te blijven zoeken. De wijze waarop wij het onderscheid aanbrengen tussen natuur en cultuur blijft relevant, omdat dit iets zegt over ons menselijk perspectief: wat is de plaats van de mens in de natuur?

Een andere benadering om een scheidslijn tussen natuur en cultuur aan te brengen is het onderscheiden van natuurlijke processen en kunstmatige processen. Sommige processen zijn het gevolg van menselijk handelen, andere niet. Het omschakelen van een lichtknop kan een kamer verlichten; een zonsopkomst kan een kamer verlichten. De zonsopkomst is een natuurlijk proces, de lamp aansteken een kunstmatig proces. In deze visie zijn culturele processen een duidelijk gevolg van doelbewust menselijk handelen. Cultuur is dat wat de mens bedenkt en controleert, natuur is de rest. Maar veel van wat de mens in de natuur aanricht heeft een kunstmatige authenticiteit verworven. De genetisch gemanipuleerde tomaat die roder, ronder, groter en misschien zelfs gezonder is dan het tomaatje uit je moestuin. Een allergievrije kat, een prachtig gevarieerd aangelegd natuurgebied. Menselijk ontwerp kan natuur nóg natuurlijker maken: hypernatuurlijk, better than the real thing, gladder, ongevaarlijker dan de oude natuur. Maar dit is eigenlijk cultuur. Naarmate we de bomen, dieren, atomen en het klimaat leren beheersen, verliezen ze hun natuurlijke karakter en worden ze opgenomen in een culturele categorie.

IEDEREEN WEET dat de oude natuur steeds ingrijpender gecultiveerd wordt. Maar de vraag is: kan het ook andersom? Ik denk het wel. In tegenstelling tot vooruitgangsdenkers die menen dat de mens de natuur steeds verder zal beheersen, totdat de mens uiteindelijk zonder de natuur kan leven, betoog ik dat het een illusie is dat we de natuur volledig kunnen domineren. De natuur verandert met ons mee.

Naar het schijnt woont Microsoft-oprichter Bill Gates in een huis zonder lichtknoppen. Zijn huis van de toekomst zit volgepakt met sensoren en programmatuur die de verlichting regelen. Natuur of cultuur? De gemiddelde Nederlander maakt zich meer zorgen over de hypotheekrenteaftrek en de financiële crisis dan over een orkaan of overstroming. Beheerst u de spyware en virussen op uw computer? In zijn strijd met de natuur werd de mens weliswaar steeds onafhankelijker van de fysische condities, maar tegelijk juist afhankelijker van technische hulpmiddelen, van andere mensen en van zichzelf.

Voorheen behoorde het domein van de oorsprong, de ‘geboorte’ tot de natuur, terwijl cultuur het domein van het ‘gemaakte’ omvatte. Door ontwikkelingen in wetenschap en techniek vervaagt dit onderscheid. Oorsprong speelt in onze beleving een steeds kleinere rol, omdat alles een kopie van een kopie is. Als we al onderscheid willen maken tussen natuur en cultuur, dan loopt de grens tussen ‘beheersbaar’ en ‘autonoom’. Cultuur is dat wat we beheersen. Onder natuur vallen de zaken die een autonome kwaliteit hebben en buiten de macht van de mens vallen. In deze nieuwe indeling behoort een kastomaat tot de culturele categorie, terwijl we computervirussen als een natuurlijk fenomeen zijn gaan beschouwen. Waarom zouden we dit natuur noemen? Is dat niet verwarrend? We spreken van natuur omdat het functioneert als natuur, ook al is het niet groen. Menselijk handelen is zelf geen natuur, maar kan wel natuur veroorzaken, echte natuur in al zijn functioneren, gevaren en mogelijkheden.

Maakbaarheid is nooit af. Telkens wanneer de natuur overwonnen lijkt, steekt ze op een ander strijdveld weer de kop op. Evolutie gaat door. We moeten natuur niet zien als een statisch gegeven, maar als een dynamisch proces, dat met ons mee verandert. We moeten de mens niet langer duiden als de anti-natuurlijke soort die de natuur slechts bedreigt en elimineert, maar als een evolutionaire katalysator. Met onze drang de natuur naar onze hand te zetten veroorzaken we een volgende natuur, die wild en onvoorspelbaar is als altijd: wilde software, genetische verrassingen, autonome machines en prachtige zwarte bloemen. Je kunt deze nieuwe benadering van natuur en cultuur een paradigmawisseling noemen. In elk geval is het even wennen, maar na een tijdje worden de zaken weer helder. Echte natuur is niet groen. Ze gaat onze macht te boven.


De Next Nature Power Show
Intellectueel spektakel over hoe te ontwerpen, bouwen en leven in de volgende natuur

De Next Nature Power Show is een combinatie van live performances, krachtige beelden en korte, inspirerende lezingen. Met eigenzinnige kunstenaars als Christien Meindertsma (NL), Lucy McRae (AU), Tuur van Balen (BE) en Persijn Broersen & Margit Lukács (NL/FR), cutting edge-wetenschappers als dr. Rachel Armstrong (UK), dr. Mark Post (NL) en Christian Schwaegerl (DE). De beroemde sci-fi-auteur Bruce Sterling deelt zijn visie op Next Nature, terwijl de Nederlandse filosoof Jos de Mul samen met kunstenaar Geert Mul zorgt voor een conceptueel gedicht van woord en beeld.

Stadsschouwburg Amsterdam
5 november, 19.30 uur
Het complete programma is te vinden
op www.nextnature.net/powershow/
Er zijn nog kaarten te koop via www.SSBA.nl /020-6242311