Een aimabel monster (4 en slot)

De verfilming van Shakespeares Richard III vertelt het verhaal van een dictator uit de middeleeuwen, die in onze eeuw een rabiaat fascist zou zijn geweest. Voor die stelling hebben de scenarioschrijvers Ian McKellen en Richard Loncraine een beeld verzonnen, een embleem, een wapen: de varkenskop. De manier waarop in deze filmversie van Shakespeares stuk met beeldrijm wordt gewerkt, is geraffineerd. Het oppervlakkige beeld van een varkenskop dringt het onderbewuste van de toeschouwer binnen. En wordt zo een dragend motto.

Het varken duikt voor het eerst op in de koninklijke stallen. Daar ontmoet Richard van Gloucester Tyrell. Die wordt Richards moordenaar- in-vaste-dienst (maar dat weet het publiek dan nog niet). Tyrell voert appels aan een zeug. Richard probeert ontspannen aan dat voeren mee te doen. Wat mislukt - iedere poging van hem om iets ontspannends te doen, loopt in deze film spaak.
Na deze scene begint op te vallen dat de kop van Richard er lelijk uitziet. De bultenaar Gloucester lijdt niet onder psychische spanningen (het is in Engeland populair om Richard III te spelen als een schizofrene malloot die gefrustreerd is door zijn mismaaktheid). Deze Richard heeft last van fysieke pijn. Iedere keer wanneer er belangrijk nieuws op zijn bureau belandt, wordt Richards bochel gemasseerd. Hij kreunt. En hij knort. Hij lijkt dan op een varken.
De tweede keer dat de var kenskop als leidmotief wordt vertoond, merkt de toeschouwer het aanvankelijk niet. Richard ontvangt na de plotselinge dood van de regerende monarch Edward (doodsoorzaak: hartaanval, overigens de enige natuurlijke dood in het stuk), diens jonge zoons op een Brits station. Een van de koningskinderen springt speels bovenop Richards schouder. De bultenaar valt kreunend op de grond. Omstanders willen iets doen, ze kijken naar een van pijn vertrokken gezicht. Via een harde overgang belanden we in het bed van een handlanger. Die droomt over de scene op het station. Richard grijnst de handlanger recht in het gelaat. Hij heeft geen menselijk gezicht meer. We kijken recht in de gruwelijke karikatuur van een varkenskop.
Daarna draven scenarioschrijver en regisseur door. Na een geensceneerde staatsgreep blijkt Richard lid van een in zwarte uniformen gestoken partij. De nieuwbakken monarch betreedt na zijn ‘verkiezing’ een spreekgestoelte, waarachter het vaandel van zijn 'partij’ wordt onthuld: geelzwarte varkenskop op een rood vlak. De camera zwenkt naar de hal: veel zwaaiend en joelend volk met vaandels. Dat is het enige moment waarop de film iets geforceerd 'actueels’ en 'historisch’ krijgt. Richard III blijkt een regelrechte fascist!
De varkenskop krijgen we in de film niet meer te zien. Althans niet letterlijk. De bewerkers vertrouwen vooral op hun intuitie. Voorbeeld. Kleurrijke beelden van Richards kroning vloeien over in een zwartwit film uit de huisbioscoop van de nieuwe vorst. De handlanger van Richard, graaf Buckingham, gaat pal voor de filmbeelden staan. Hij eist zijn judaspenningen op. Hij leidt zijn verraad in. De kersverse koning geeft niet thuis: 'I am not in the giving vein today.’ De toeschouwer ruikt ondergang.
Vlak voor de definitieve veldslag doet Richard zijn mooiste nummer nog een keer over: het verleiden van een vrouw die veel doden aan hem te wijten heeft. In een treincoupe probeert hij de koningin-weduwe (wier twee kinderen op last van Richard zojuist zijn vermoord) te bewegen haar dochter aan hem te koppelen. Het levert een moorddadig mooie scene op. En eventjes lijkt dat smoel van Richard weer op dat van een varkenskop.
De veldslag is een verkorte versie van D-Day. Wanneer Richard III zijn bekende slottekst uitspreekt ('A horse, a horse, my kingdom for a horse’), rijdt hij rond in een jeep met een bazooka. Hij is kansloos. Zijn doodvonnis wacht hij niet af. Vanaf grote hoogte springt de schurk in een vuurzee. De grijnslach is breed: de varkenskop kiest voor een verzengende hel. En de matte glimlach van zijn tegenstander (en gedoodverfde opvolger) doet weinig goeds vermoeden over hoe het verder zal gaan met Engeland. Tot in lengte van jaren zal dit land - zo valt te vrezen - worden geregeerd door varkenskoppen.