Televisie

Een algemeen tekort aan schaamte

TELEVISIE Van Dis in Afrika

Lang hadden we Adriaan niet gezien. Hij had wel geschreven: De wandelaar, over een man die nogal op hem leek en die door een hond langs de rafelranden van Parijs werd getrokken. Mooi boek. Maar toen hij opeens, op een zondagmiddag in november, langs kwam, beseften we hoe node we hem hadden gemist – zijn imposante verschijning, voyante garderobe, fraaie volzinnen, spot en zelfspot, eruditie; zijn paradoxale mengsel van uitgesproken meningen en twijfels, van aplomb en onzekerheid, van volmaakte formulering van de onvolmaaktheid. Zwelbast voor de slechte waarnemer, maar voor de goede het tegendeel. Helaas, vaste huisgast, in de rol van gastheer in een praatprogramma, zal hij nooit meer worden. Hij verkiest schrijftafel boven schijnwerpers en omdat prijzige garderobe en huur betaald moeten, komt hij wanneer zijn waar aan de man moet gebracht. Leeftocht dit keer, bundeling van non-fictie uit decennia.

Maar er was meer: op Cultura.nl startte een door Ellen Jens gemaakte selectie van gesprekken uit Hier is… Adriaan van Dis. En in januari kwam de zevendelige reeks Van Dis in Afrika, over een reis door Zuid-Afrika, Zimbabwe en Namibië – inmiddels gestart. Over schaamte had hij het, die eerste keer dat hij weer langs kwam in nps’ De kunst: over eigen schaamte en over een algemeen tekort aan schaamte – schaamteloosheid troef. Die schaamte speelt een grote rol tijdens zijn tocht langs armoe, geweld en ziekte die deels het gevolg zijn van Apartheid, migratiearbeid en daaruit volgende ontwrichting. Schaamte bij het logeren in een luxe ‘Zulu-hut’, bij toneelstukjes in antilopenvel voor toeristen ‘die bang zijn voor negers met brillen en gek op negers met blote billen’; over een medetoerist die hem haarfijn het verschil tussen intellectueel westers en rechtlijnig Zulu-denken uitlegt; over de brutaliteit waarmee hij zelf impertinente vragen over familieverhoudingen en seksleven stelt om te kunnen begrijpen waarom het hiv-probleem zo angstaanjagend van omvang is en wat ertegen te beginnen valt; over moslimcharitas.

Zo bruuskeert de normaal hoffelijke Adriaan zijn gastheer door te weigeren als plaatsbekleder van diens goedheid en namens Allah een deken aan een arme te overhandigen. Terwijl hij tegelijk weet dat de noodzakelijke oplossing – sociale gerechtigheid via de staat – eindeloos ver is en hij, als hij armen eenmaal kent, vaak ook niet weet wat hij anders kan doen dan geld geven. Daar loopt de witte reus hand in hand met kleine Frances Magxa, gepensioneerd huishoudster. Verbluffend beeld in dat land, nog altijd. Ik zie hem niet zo gauw op die manier met een dierbare hier over de grachten lopen, dus zal er wel iemand te vinden zijn die het neokoloniaal vindt, onecht, omgekeerde discriminatie. Ik vind het ontroerend, juist doordat hij door woord en daad in het verleden recht van spreken inzake Zuid-Afrika heeft. Al beroept hij zich daar bepaald niet op.

Naipaul leerde hem dat je, als je over geziene armoe wilt schrijven, dat het best om de hoek kunt doen, met champagne in het duurste hotel: daar voel je onrecht en woede het best. Zelf kiest hij ervoor bij Durban de ellende in zee af te spoelen. Waarbij hij bijna voor onze ogen verzuipt.

Verwarrend het maagdelijkheidsonderzoek bij Zulu-meisjes door een traditionele geneesvrouw. Traditie met nieuw belang: middel in de strijd tegen aids. Maar ondeskundig volgens een medicijnenstudente en zonder enige voorlichting over hiv-preventie. Toch verwacht Jacob Zuma de redding van abstination tot het huwelijk – al lijkt hij zelf tamelijk schaamteloos in die zaken. Maar Van Dis in Afrika is indrukwekkende televisie.

Zondag, Nederland 2, 20.15 uur