Buitenland

Een Amerikaanse Afrikaan

‘Waarschijnlijk de meest populaire figuur die ooit deze functie bekleed heeft.’ In zijn boek over de Verenigde Naties, getiteld De beste bedoelingen, geeft de Amerikaanse journalist James Traub een treffende beschrijving van Kofi Annan. Zijn opvolger Ban Ki-moon is nooit een icoon geworden. Het is mensen vergeven als ze moeten opzoeken dat de huidige secretaris-generaal van de Verenigde Naties de Portugese socialist António Guterres is. Misschien heb ik last van een generationele bias, maar bij het woord ‘VN’ heb ik direct het beeld van Annan in het hoofd. Zoals Traub beschrijft een gezicht dat ‘morele gravitas’ uitstraalt. Vorige week overleed Kofi Annan op tachtigjarige leeftijd.

Onderdeel van iedere necrologie die de afgelopen dagen verscheen was de genocide in Rwanda, waarvan Annan de waarschuwingssignalen negeerde. In 1994, hij was toen ondersecretaris-generaal en verantwoordelijk voor vredesmissies, kreeg hij een dringende fax van de VN-commandant in Rwanda met de vraag om toestemming om Hutu-milities te ontwapenen. Annan wilde dat niet. Het zou buiten het mandaat vallen. Het roept de vraag op of de geweldsuitbarsting waarbij achthonderdduizend Tutsi’s werden vermoord beteugeld had kunnen worden.

Kort daarna had Annan in New York een wanhopige Joris Voorhoeve op bezoek, die hem vroeg om via de VN-Veiligheidsraad een adequate vervanging te vinden voor het onderbewapende en ondergemandateerde Dutchbat dat Srebrenica moest veiligstellen. Het zou niet gebeuren, en in de zomer van 1995 werd de door blauwhelmen beschermde enclave onder de voet gelopen door de Serviërs met de dood van achtduizend Bosnische moslims als gevolg.

Het doet geen recht aan de complexiteit van de geschiedenis om multilateraal falen enkel op Annan te pinnen. Een secretaris-generaal is uiteindelijk zo machtig als de wil van de VN-leden. In zijn geval betrof dat vooral de agenda van de Verenigde Staten. En daar zit een volgende paradox. In voorkomen was Annan de kalme Afrikaan, de eerste van zijn continent om deze functie te bekleden. Tegelijk was hij in denken een Amerikaan.

Annan kon nooit toegeven dat ‘Iraqi Freedom’ illegaal was

Annans carrière liep via Amerikaanse instellingen, die een ladder van studiebeurzen en posities bij internationale instellingen vormden die hem uiteindelijk naar de VN leidde. Hij had zijn benoeming tot SG te danken aan de regering-Clinton die haar financiële bijdrage verbond aan de eis dat Annans voorganger, de Egyptenaar Boutros Boutros-Ghali, geen tweede termijn kreeg.

In 1999 verdedigde hij de Navo-bombardementen op Joegoslavië, ook al gingen die tegen het VN-handvest in. Toen de Amerikanen en Britten het voortouw namen voor de invasie in Irak, in 2003, schoven ze de VN-Veiligheidsraad aan de kant. Annan kon nooit helemaal toegeven dat, vanuit VN-regels gezien, ‘operatie Iraqi Freedom’ illegaal was. Tegen die tijd was hervorming van de Veiligheidsraad uit het zicht geraakt en was de VN een verlengstuk van de war on terror geworden. De kritiek dat de VN een wereldraad is met Uncle Sam in de controlekamer is dankzij die jaren nog altijd een krachtig tegenargument wanneer iemand beweert dat de VS en Europa staan voor een op regels gebaseerde wereldorde.

Annan handelde daarbij uit overtuiging. Al vóór 9/11 verklaarde hij dat nationale soevereiniteit soms moet wijken bij het aanpakken van de schending van mensenrechten en grensoverschrijdende problemen als terrorisme. Het probleem was dat hij sprak namens een organisatie die juist gestoeld was op het willen voorkomen van de gevolgen van militaire grensoverschrijding. Het meningsverschil over wie mag bepalen wanneer territoriale soevereiniteit wel of niet geldt, ligt ten grondslag aan veel van de conflicten die de wereld nu bepalen, zoals in het Midden-Oosten en Oost-Oekraïne.

Annan leunde in het grote dilemma van ingrijpen versus soevereiniteit over naar het oordeel van zijn schutspatroon. Hij oogstte daarmee lof in de diplomatieke kring en won de Nobelprijs voor de vrede. Annan werd benoemd in 1997 en gaf zijn functie over in 2006, net voor het uitbreken van een serie crises die het einde van de Amerikaanse hegemonie markeren. Met Kofi Annan neemt de wereld ook afscheid van dat tijdperk.