Stadsleven: Eten als bindmiddel

Een buurt met een goede smaak

Waar voorheen de woningbouw de motor van de stadsontwikkeling was, wordt in steden als Amsterdam en Rotterdam nu eten ingezet. Een hip koffietentje, een pop-up restaurant, een food truck. Niet bedoeld voor wie er al woonde.

Medium stad

Op deze doordeweekse middag is Coffee Bru aan het Beukenplein in Amsterdam-Oost een happening place. Het heeft alles wat een hip koffietentje tegenwoordig moet hebben: gezonde en toch lekkere broodjes, een groot kleurig bord met daarop in krijt een duizelingwekkend aantal theesoorten getekend. Alleen blanke klanten, de meeste jong volwassen, bijna allemaal met kind op schoot of een laptop op tafel. Het interieur is een gezellig ratjetoe van tweedehands meubilair en – onmisbaar – een sterke wifi. Op het plein heeft Bru gezelschap gekregen van onder meer Erik’s Delicatessen en het nieuwe barbecuerestaurant Smoking Barrels. Bij café Marmaris aan de overkant zijn de luiken naar beneden.

De demografie binnen is anders dan buiten. Op het onlangs vernieuwde en heringerichte plein wordt het straatbeeld bepaald door mensen die wat ouder zijn, die het zo te zien minder breed hebben, vaak allochtonen. Hier in Oost, een buurt in transitie van arbeiders- en immigrantenwijk naar yuppenwijk, is goed te zien hoe eten een nieuwe rol en betekenis in de stad heeft gekregen.

Dat kan horeca zijn, zoals de koffietentjes en de proeflokalen voor zelfgebrouwen craft beer, met tot de verbeelding sprekende namen als Mannenliefde van Oedipus Brewing, de Zatte en de Natte van Brouwerij ’t IJ en La Condition Humaine van Butcher’s Tears. Volgens de oprichters van Oedipus hebben hun bieren ‘een uitgesproken smaak, bezitten humor en zetten aan tot nadenken’. Via de site CrowdAboutNow heeft Oedipus het dubbele opgehaald van wat ze hadden gevraagd voor hun eigen proeflokaal, waar ze ook workshops, lezingen, exposities en live muziek gaan programmeren.

Het toenemende belang van (luxe) eten is ook af te meten aan de bloei van de chocoladewinkels, zoals Urban Cacao, Chocolátl en The Chocolate Company – de Uitkrant van deze maand bijvoorbeeld besteedt vier pagina’s aan de ‘Chocorevolutie’ – en aan de opkomst van mobiele en pop-up eetgelegenheden, zoals de food trucks van de Rollende Keukens.

Waar in Nederland van oudsher de woningbouw de motor van de stadsontwikkeling was, wordt nu de productie en de consumptie van eten bewust ingezet als sturingsinstrument. Overigens springt de gemeente daarbij vaak achterop bij ondernemers, die als eersten in een armere buurt kansen hebben gezien omdat daar de lege panden en de lage huren zijn. Na het wonen is nu het eten de nieuwste uiting van het omstreden fenomeen van gentrification. De ene verstaat daaronder dat met de komst van welvarender buurtbewoners de vorige generatie buurtbewoners eruit wordt verdreven; de andere zegt: luxer wonen, eten en winkelen maakt een buurt diverser, aantrekkelijker en weerbaarder.

Dat is goed te zien op de Wallen, waar de gemeente probeert nog wat andere economische pijlers naast de prostitutie te plaatsen om de buurt ook voor anderen dan hoerenlopers aantrekkelijk te maken. Op het Oudekerksplein, een kerk met roodverlichte ramen rondom, wilden het stadsdeel Centrum én woningbouwvereniging Ymere huurders hebben die een andere doelgroep zouden trekken. Dat werd koffietentje Quartier Putain beneden en platenlabel Top Notch erboven.

‘We zitten er nu bijna anderhalf jaar en er is in die tijd veel veranderd’, zegt Erik de Kock van Quartier Putain. ‘Naast de bekende bachelorparty’s en toeristen komen er nu ook dagjesmensen, studenten en mensen die in de buurt wonen of werken. De bezoekers van het Oudekerksplein worden dus steeds diverser, niet alleen door de koffie maar ook doordat we samen met Top Notch exposities, boeklezingen, videovertoningen, akoestische concertjes en luistersessies doen.’

Het belang van een goed kopje koffie valt bijna niet te overschatten – ook in economische zin. Afgelopen mei bijvoorbeeld was er, in navolging van Londen, op het ndsm-terrein, een gebied in ontwikkeling in Amsterdam-Noord, een heus koffiefestival, onderdeel van de Coffee Week NL, met tips, demonstraties en debatten voor de vele bezoekers. En ook wedstrijden: de Dutch Barista Championship, de Dutch Brewers Cup, Cuptasters Championship en de Coffee Roasting Championship. Op de blog coffeestrides.blogspot.com wordt Esther Maasdam geprezen omdat zij voor de vierde keer op rij nationale kampioene ‘latte art’ is geworden. De dagen van een bakkie pleur lijken echt geteld.

Eten moeten we allemaal, maar de nieuwe soorten eten en plekken om te eten zijn vaak sociaal beladen. Ze zijn een teken van luxe, noem het maar lifestyle-eten. De opening van de nieuwe Markthal in Rotterdam begin deze maand, een combinatie van woningen met een overdekte markt en bijbehorende restaurantjes, ontlokte nrc.next-journalist Arjen van Veelen een even vermakelijke als boze ontploffing in de krant. Een ‘bedrieglijke yuppenhut’ vond hij het, ‘een kakkineus vastgoedproject dat onder het mom van Rotterdamse authenticiteit de minder vermogenden uit de binnenstad drijft’.

Minder opvallend maar wel alomtegenwoordig zijn de hippe koffietentjes – de opvolgers van de grand cafés die op hun beurt het vervolg waren op het bakkie pleur in een koffiehuis of een bruin café. In een blog op de site theprotocity.com beschrijven stadssocioloog aan de Universiteit van Amsterdam Jan Rath en student Wietze Gelmers het nieuwe soort community dat in alle grote steden onder het genot van een latte macchiato met dubbele shot en magere sojamelk ontstaat. Een heterolocal community, in zijn woorden, die niet alleen in maar ook door deze plekken ontstaat. Mensen ontmoeten er elkaar, zowel fysiek als digitaal.

‘Mensen die werken aan de openbare ruimte moeten hun eigen wereldbeeld minder centraal stellen’

‘Als de gemeente een bewust beleid van gentrification voert, zoals Amsterdam aan het Beukenplein, dan kan inderdaad niet iedereen meedoen’, zegt Rath. ‘Dat lijkt mij geen reden om het niet te doen. Je kunt moeilijk zeggen: we zetten de economie stil. Stedelijke economieën worden nu veel meer bepaald door het vrije en mobiele verkeer van gesprekken en ideeën. Er is een roep om plekken waar je kunt eten en drinken, werken en klanten en collega’s spreken, live én digitaal.’

Stadssociologe Döske van der Wilk, die bij Rath promoveert op onderzoek naar de openbare ruimte, zet er meer vraagtekens bij. Ze heeft de vier ‘bomenpleinen’ in Amsterdam-Oost onderzocht, Kastanje-, Eiken-, Beuken- en Iepenplein, waar de gemeente bewust het centrumgebied wil ‘uitrollen’. ‘Stadsdeel Oost streeft het beeld na van een dichtbevolkte, schone, goed onderhouden, vriendelijke en diverse wijk’, schrijft ze, ‘een buurt met een goede smaak. Sommige gebruikers worden met enthousiasme ontvangen, anderen als ongewenst beschouwd.’

Van der Wilk wijst erop dat de helft van de bankjes is weggehaald waar je kon zitten zonder iets te hoeven consumeren. Maar stedelijkheid hangt volgens haar samen met onvoorspelbaarheid, spanning en avontuur. ‘Niet iedereen is op zoek naar dezelfde stad, niet iedereen woont het liefst in een leuke, hippe buurt met een cafeetje en een restaurantje. Mensen die werken aan de openbare ruimte moeten hun eigen wereldbeeld minder centraal stellen.’

Eten kan polariseren, maar ook juist mensen bij elkaar brengen. Dat blijkt uit een ander project van vorig jaar voor Amsterdam-Oost, de Javatas. Maureen de Jong en Meike Hamelink hebben zes mensen uit de Indische Buurt van verschillende herkomst – het Midden-Oosten, Bangladesh, Noord-Afrika, Baskenland, Frankrijk en Italië – gevraagd om recepten te delen. Je kocht de Javatas in lege staat en ging hem dan, al dan niet volgens de boodschappenroute in het boekje, in de buurt vullen met producten uit de plaatselijke winkels. Maureen de Jong, die van oorsprong theatermaker is, vertelt: ‘Het was een manier om mensen via eten en boodschappen doen kennis te laten maken met winkels en producten, maar natuurlijk vooral met elkaar.’

Na zes weken was er een afsluitend feestmaal voor zestig man bij restaurant Het Pompstation. ‘Het was zo’n succes dat er nog een speciale kersteditie kwam, als kerstpakket voor het stadsdeel en voor het Nederlands Philharmonisch Orkest, dat sinds kort in de Majellakerk in Oost zit.’ De opvolger dit jaar van de Javatas is de AmsterdamBox, nu met boekjes met verhalen uit Oost, West en Centrum en een ‘schatkaart’ met adressen. Nog tot eind deze maand te koop.

Restaurants en winkels die bijzonder eten verkopen zitten niet meer vast op één plek, maar zijn steeds vaker tijdelijk en beweeglijk. Het eenpersoonsrestaurant Eenmaal verscheen diverse malen in leegstaande winkelpanden in de wijk Bos en Lommer. Op de Ten Katemarkt bij de Amsterdamse Kinkerstraat verzamelt zich elke donderdagmiddag onder de naam Kanen bij Ten Kate een aantal food trucks. De site eatingamsterdamtours.com heeft zijn eigen favoriete top-vijf samengesteld, waaronder The Beef Chief en Vleesch noch Visch die vegetarische gyros maakt. Het food truck-feest de Rollende Keukens trok eind mei zoveel publiek naar de Westergasfabriek dat het terrein tijdelijk moest worden afgesloten.

Igor Sorko, mede-oprichter van Mister Kitchen, waar de Rollende Keukens onderdeel van zijn, is ondanks het succes jaloers op een instelling als Off the Grid in San Francisco. Daar wisselen de food trucks per dag van plek en zijn ze alleen via de sociale media te vinden. Zo zie je pas echt de sociale en economische rol van mobiel eten, zegt hij. ‘Vergeet niet dat veel horeca mobiel is geworden uit nood, omdat er tijdens de crisis van de laatste jaren veel restaurants failliet zijn gegaan. De street food-beweging is mede daardoor geëxplodeerd. Toen we voor het eerst in 2009 de Rollende Keukens organiseerden, had ik moeite er 25 te vinden. Dit jaar waren er meer dan driehonderd aanmeldingen voor 150 plaatsen.’

Eten is nu een middel om de stad te ontginnen. Een koffietentje, een pop-up restaurant of een food truck kan een injectie van nieuwe levendigheid brengen, en daarmee een economische boost geven. Als stedeling ben je niet alleen wat je doet en waar je woont, maar ook wat je eet en waar.


Stadsleven

Journalist Tracy Metz leidt in samenwerking met De Groene Amsterdammer en filminstituut EYE de maandelijkse live talkshow Stadsleven. Op maandag 27 oktober (20.00 uur) is het thema ‘Koffie, bier en chocolade’ met onder anderen Jan Rath (UvA), Kai van Hasselt (Shinsekai Analysis), Maureen de Jong (Javatas), Maarten Hoekstra (Rollende Keukens) en Rick Nelson (Oedipus Brewing). People’s Place, Stadhouderskade 5-6, Amsterdam.

Zie verder: stadslevenamsterdam.nl


Beeld: Beukerplein in Amsterdam (Floris Lok)