Corona Mondkapjes

Een carnaval met ademmaskers

De halve wereld draagt mondkapjes maar Nederland blijft achter. Terwijl een dringende aanbeveling van de overheid waarschijnlijk voldoende is om overal geinige mondkapjes te zien op straat.

Graffiti van FAKE, Amsterdam © HH / Robin Utrecht

De mens is een sociaal wezen, al denkt hij dat hij een autonoom individu is, of zelfs een rebel. Maar fuck the system was gisteren; corona toont hoe verantwoordelijk, zo niet conformistisch de burger is. De oproep van de overheid tot social distancing – ‘houd 1,5 meter afstand’ – wordt vrijwel unaniem opgevolgd.

De vraag is daarom waarom de halve wereld nu maskers voor mond en neus draagt, en de noodzaak niet doordringt bij ons. Azië, Oostenrijk en nu ook de meerderheid van de Duitse deelstaten hebben ademmaskers verplicht gesteld in de openbare ruimte. En ook steden, met succes. In Jena, dat begin april maskers verplichtte, is nu al twee weken geen nieuwe infectie gemeld. Nationaal geldt alleen een ‘dringende aanbeveling’.

Die aanbeveling liet premier Rutte ook deze week achterwege. Nederland houdt, vooralsnog, vast aan de mantra van ‘valse veiligheid’: je beschermt jezelf er niet mee. Dit standpunt gaat hiermee uit van het ik en niet van het wij en de ander. En dat staat zo haaks op ons zo geroemde sociale gedrag. Wat is de verklaring?

Hierom: social distancing beschermt zowel de ander als jezelf, en is dus ook eigenbelang. Bij het ademmasker is dat niet zo, dan treedt het bij speltheoretici zo bekende fenomeen op van de free rider, die je ook egoïst of parasiet kunt noemen. Als we in de winkel een masker dragen is iedereen méér beschermd dan zonder. Maar wie géén masker draagt wordt dan ook meer beschermd.

Hetzelfde geldt voor inentingen en tracking apps: de egoïsten zonder inenting of app zijn beschermd als de anderen wel meedoen. Het is het verschil tussen rechts rijden en fout parkeren. Aan rechts rijden heb je zelf ook wat: geen blikschade en je blijft in leven, om maar wat te noemen. Aan fout parkeren heb je alléén zelf wat. Vandaar al die parkeerauto’s met camera op het dak in de steden die elke foutparkeerder op de bon flitsen. Handhaving moet hier.

Samenscholing binnen anderhalve meter wordt bestraft, het ademmasker wordt niet eens aanbevolen. Moet de overheid die gezichtsbescherming – kapje, sjaal, halsdoek – nu afdwingen of is een dringende aanbeveling voldoende? Gezien ons crisisconformisme zal een gebod de volgende dag op straat te zien zijn. Met al spoedig de geinigste maskertjes als tijdens het carnaval, of zoals op Facebook: ‘Ingrid heeft haar profielfoto gewijzigd’, en ziet er dan uit als vijfjarige of 85-jarige, als de eigen hond of wat voor creatiefs of solidairs ook. Maar is dwang noodzakelijk?

Bij het sluiten van de scholen volgde de regering de samenleving. ‘Dat is ook democratie’, aldus Rutte. Een maskeraanbeveling lijkt dus voldoende om een trend op gang te brengen. Dat bewijst menig onderzoek naar groepsgedrag. De vrees voor niet te beheersen discussies is echter groter. Angela Merkel waarschuwde maandag voor ‘versoepelingsdiscussieorgieën’. Discipline en gehoorzaamheid, dat moet de houding blijven. Dat het woord ‘orgie’ wordt gebruikt voor een maatschappelijke discussie, die Rutte ook toejuicht wegens ‘het draagvlak’, is in een democratie nogal merkwaardig. En ook als het gaat om het groepsgedrag.

Gehoorzamen we in tijden van crisis vrij snel aan de nieuwe verboden, we gehoorzamen in álle tijden nog sneller aan de druk van ‘de ander’, zeker als het ‘de groep’ betreft.

De ene verklaring is de dictatuur van de kleine minderheid: de meest intolerante wint, zoals Nassim Nicholas Taleb heeft beschreven. Een voorbeeld. Er is in de VS verhoudingsgewijs erg veel voedsel te koop dat kosjer/halal is. Waarom? Simpelweg omdat iemand die kosjer/halal eet nooit iets zal eten dat niet-kosjer is. Maar iemand die niet-kosjer/halal eet, is het niet verboden om het te eten. Hetzelfde geldt voor glutenvrij eten, een pinda-allergie of het invalidentoilet. Als fanatieke vega’s van hun particuliere voorkeur ook nog een morele actie maken, dan is het uiteindelijk makkelijker voor iedereen om vega, organisch of glutenvrij te eten.

Fanatisme is zelfs in veel gevallen niet nodig, zoals bij de ademmaskers. Maskers roepen angst op; alleen boeven, terroristen en gewelddadige demonstranten dragen die. En nu ook zij die de uit Amerika overgewaaide mode volgen om ‘het laatste taboe’ te slechten: de ‘gezichtstattoo’. Dat is een variant op het masker van Joker uit de recente gelijknamige film. De face tattoo is verboden voor mensen onder de zestien jaar. En wie herinnert zich niet kannibaal Hannibal Lecter uit The Silence of the Lambs (1991) die in de gevangenis een leren mondneusmasker op krijgt om hem te verhinderen ook hier opnieuw toe te bijten.

Boerka en nikab zijn sinds kort verboden in openbare gelegenheden als school en openbaar vervoer, als bedreiging van de communicatie die nodig is in een open democratie. Het gemaskerd spreken wordt vlakker, doffer en de resonantie valt weg: de spreker wordt minder mens, meer robot. Zo kan het gezichtsmasker de indruk achterlaten van een onechte ontmoeting, wat ook kan verleiden achteraf te denken dat het afgesprokene wel kan worden genegeerd.

Corona draait echter veel gebruiken en opvattingen om. ‘We zijn in oorlog’, en daarom moeten we allemaal thuisblijven: het was de droom van de pacifisten. ‘De ander’ is een omgekeerde vampier geworden, die niet het bloed uit ons zuigt maar ons de dood in het gezicht spuwt. Dus kan de opvatting over het masker ook wel omslaan van bedreiging in vrolijk en wild gebarend carnaval, met of zonder orgie.

Sociaal gedrag is namelijk besmettelijk. Het bewijs zagen we in de filmkomedie When Harry Met Sally (1989). Een bevriend stel yuppies zit in een restaurant in Manhattan hun zelfgenoegzame praat uit te wisselen. Het gesprek komt op het vrouwelijke orgasme. Harry zegt dat bij hem een vrouw nog nooit een orgasme ‘fakete’. ‘Hoe weet hij dat?’ ‘Weet ik gewoon.’ Dan toont Sally hem – en het hele restaurant – hoe erg hij er naast zit. ‘Ahh! Ohh!’ Dan komt de climax, maar ook de crux. Aan de tafel naast hen zit een uitgebluste vrouw van middelbare leeftijd met haar man. Zij zegt tegen de ober die de bestelling komt opnemen: ‘I’ll have what she’s having.’

Ook in onze steeds complexere wereld zijn de methoden om te overleven altijd vrij simpel geweest: gewoon kopiëren wat de ander doet is een van de betere.

Ademmaskers verplicht stellen is de snelste route naar gehoorzaamheid. Een ‘dringende aanbeveling’ volstaat waarschijnlijk ook. We zullen binnen een week kakelbonte stofjes voor de gezichten zien. En de rebellen onder ons kunnen dan dat gefotoshopte beeld nemen dat op internet circuleert: Mick Jagger met een mondkapje voor met het logo van zijn Rolling Stones erop: de felrode uitgestoken tong. Dan zou ook diversiteit – alles tussen saaiheid en eigenzinnigheid – weer gaan behoren tot ‘het nieuwe normaal’. En kunnen de terrassen weer open, de kappers weer beginnen, en donderen we niet ongemaskerd het economische ravijn in.


Henri Beunders is emeritus hoogleraar publieke opinie. Zijn nieuwste boek is Optocht der tattoos: Jacht op een betekenisvol bestaan