Profiel: Desi Bouterse

Een charismatische populist

Nu Desi Bouterse de verkiezingen heeft verloren hopen ze in Suriname op economisch betere tijden. In Nederland vragen we ons vooral af: moet hij nu naar de gevangenis?

Desi Bouterse, Suriname, 1980 © Steye Raviez / HH

In Suriname bestaat iets wat ze daar ‘mofokoranti’ noemen. Letterlijk betekent het mondkrant; het zijn verhalen die de ronde doen, maar waarvan het moeilijk is de betrouwbaarheid te checken. De man bij uitstek als lijdend voorwerp voor dit geruchtencircuit is Desi Bouterse. ‘Bouta’ is een populair gespreksonderwerp bij zowel voor- als tegenstanders. Hij is wel doodziek, hij is niet doodziek. Hij ging wel naar het dorp om voedselpakketten uit te delen, hij ging niet naar het dorp om voedselpakketten uit te delen. Er doen haast mythische verhalen de ronde over de president en zijn vermogen en hoe hij dat bijeen geharkt zou hebben, over zijn vermeende aandeel in de drugshandel, het aantal vrouwen en kinderen (de schattingen lopen op tot veertig) dat hij had en zijn drankgebruik.

‘Natuurlijk horen journalisten dat soort verhalen ook, over hoe de onderwereld de tentakels tot ver in de bovenwereld heeft, maar je kunt dat niet opschrijven op basis van mofokoranti’, zegt Iwan Brave vanuit zijn huis in Paramaribo. ‘We horen heel veel, maar niks wordt echt hard gemaakt. Het monster zal ook weer niet zo groot zijn als wordt beweerd.’

De oud-hoofdredacteur van opinieblad Parbode en dagblad De Ware Tijd zit, als we via een videoverbinding bellen, net als de rest van het land verplicht thuis vanwege de coronamaatregelen. Er is een totale lockdown van kracht, met een avondklok van zes uur ’s avonds tot zes uur ’s ochtends. ‘Het is niet gek dat er juist veel verhalen over Bouterse rondgaan’, aldus Brave. ‘Hoe je het ook wendt of keert: het is toch de meest invloedrijke Surinamer ooit.’

Hoewel ze in Suriname soms vinden dat Bouterse in het buitenland (lees: Nederland) te belangrijk wordt gemaakt en er nijpender kwesties zijn, is de aftredende president alomtegenwoordig en kun je niet om hem heen. Wie weleens in Paramaribo is geweest, weet dat afgeven op ‘Bouta’ een populaire bezigheid is, door voor- en tegenstanders.

Het is ook niet gek: hij ís de recente geschiedenis van het land dat pas sinds 1975 onafhankelijk is. Sinds de staatsgreep in 1980 en met uitzondering van de tijd dat Ronald Venetiaan (2000-2010) president was, zou je kunnen zeggen dat Bouterse de facto aan de macht is geweest.

Paars, de kleur van Bouterse’s Nationale Democratische Partij (ndp) is een richting in Suriname zoals je in de Verenigde Staten de Democraten en de Republikeinen hebt, zegt Brave. ‘Na al die jaren bestaat hier echt iets als het “paarse denken”. Ik zou het omschrijven als vals nationalisme. Daarbij is Nederland de grote vijand en wordt er een appèl gedaan op vaderlandsliefde, maar ondertussen verrijken de leden aan de top zich op een verschrikkelijke manier en verwaarlozen ze het land. Ik vind het een enge manier van denken. Je moet een Surinamer zijn, maar als je het eindresultaat van het nationalisme van Bouterse ziet: we zijn financieel en economisch terug bij af, de munt is gedevalueerd en aan de andere kant zijn mensen rond Bouterse schatrijk geworden.’

Daar is hij bij de verkiezingen eind vorige maand op afgerekend, meent Brave, want hij laat het land al jaren bungelen aan de rand van de financiële afgrond. Brave merkte het zelf ook. Hij had als hoofdredacteur in 2016 een ‘fantastisch salaris, zeker voor in een derdewereldland als Suriname’, dat nu tot de vier armste landen van Zuid-Amerika behoort. ‘Binnen twee jaar, met Bouterse weer aan de macht, was hetzelfde salaris nog maar de helft waard. Dat is ook gebeurd bij de mensen die het al niet breed hadden, die hebben het vervolgens helemaal zwaar gekregen.’

Daar komt nog bij dat de buitenlandse schuld onder zijn leiding van vijfhonderd miljoen dollar opgelopen is naar zo’n tweeënhalf miljard. Brave: ‘Bouterse heeft altijd wel een verklaring waarom de financiële malaise niet zijn schuld is: eerst was het de goudcrisis, toen de oliecrisis en nu weer de coronacrisis. Veel mensen geloven inderdaad dat het aan die externe factoren ligt. Het gaat erin als zoete koek. Want hij geeft, zogenaamd als compensatie, toch pakketten met levensmiddelen aan het volk?’

Maar hoewel Bouterse’s ndp in de peilingen lange tijd op een overwinning leek af te stevenen, werd de Vooruitstrevende Hervormings Partij (vhp) van Chan Santokhi met twintig van de 51 zetels (tegenover zestien voor de ndp) de grootste partij. In Suriname is de grote vraag na de verkiezingen vooral: gaat het de nieuwe machthebbers lukken om het land er financieel weer bovenop te helpen en te moderniseren? In Nederland vragen we ons vooral af: moet Bouterse nu de gevangenis in?

Wat je over Bouterse moet weten is dit: hij is op 13 oktober 1945 in het Surinaamse Domburg geboren als Desiré Delano Bouterse, vernoemd naar zijn vader Desiré Juliaan Bouterse en de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt. Zijn moeder is Wilhelmina van Gemert, beter bekend als tante Mien. Hij groeide grotendeels op in Paramaribo, bij de fraters van Tilburg. De afzwaaiende president van Suriname heeft zijn achternaam te danken aan Kole Jan Bouterse, een Zeeuwse boerenzoon die in juli 1841 als militair naar Suriname vertrok en op 20 november 1867 op plantage Frederiksdorp, gelegen aan de Commewijnerivier, trouwde met de tot slaaf gemaakte Frederika, wier vijf kinderen na het huwelijk ook Bouterse gingen heten.

Desi Bouterse is wat ze in Suriname een moksi noemen, iemand die (voor)ouders heeft van verschillende etnische afkomst. In zijn geval ook Indiaans, creools, Frans en Chinees. Wat niet onbelangrijk is: Bouterse is getogen in Suriname, maar heeft zijn militaire opleiding genoten in Nederland, toen Suriname nog een kolonie was. Hij begon als onderofficier bij de Koninklijke Landmacht te Weert, werd vervolgens bevorderd tot korporaal eerste klas en niet veel later tot sergeant.

Een toenmalige collega beschrijft hem in Desi Bouterse: Een Surinaamse tragedie van Pepijn Reeser als een ‘eerlijke vent die altijd deed wat hij zei’, en als de beste van de drie pelotonssergeanten. Waar Bouterse in Nederland naast zijn plichtsbesef om bekendstond, was zijn talent voor sport. Bij atletiekvereniging Steenwijk liep hij uitstekende tijden (voor de kenners: 15.19 minuten op de vijf kilometer en een clubrecord op de drie kilometer in 9.36) en volgens de nieuwsberichten uit de Meppeler Courant uit die tijd maakte hij als topscorer basketbalvereniging Alcides uit Meppel in het seizoen 1971-1972 eigenhandig kampioen van de eerste klasse. >

De enige constante in Bouterse’s carrière is dat hij de macht nastreeft en zich fel afzet tegen oud-kolonisator Nederland

Net voor de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 ging Bouterse terug om te helpen het leger op te bouwen. Iets waar onze toenmalige minister van Ontwikkelingssamenwerking, Jan Pronk, al voor waarschuwde, schrijft hij in zijn onlangs verschenen boek Suriname: Van wingewest tot natiestaat. ‘Zie ervan af’, had hij tevergeefs tegen de Surinaamse minister Eddy Hoost gezegd over een eigen leger. ‘Waarom zou je het risico nemen dat een militaire coup de vruchten van de onafhankelijkheid vernietigt?’

In 1980 werd onder leiding van Bouterse inderdaad een staatsgreep gepleegd, waarna zijn dictatoriale bewind tot 1987 aanhield. Dat kwam mede doordat hij critici de mond snoerde. Letterlijk. Hij werd later in Nederland veroordeeld tot elf jaar cel voor cocaïnehandel, een straf die hij nog moet uitzitten. Allemaal feiten die al bekend waren toen hij in 2010 en 2015 de verkiezingen won.

Bijeenkomst van de NDP voor aanvang van het 8 december-proces in Paramaribo. November 2007 © Merlin Daleman / HH

‘Bouterse is de meest polariserende leider die we ooit hebben gehad. Of je bent voor, of je bent tegen. Er is bijna geen neutraal mogelijk’, aldus Maisha Neus, een jonge activiste en politica. Ze omschrijft Bouterse als een man met een lange geschiedenis, gecreëerd en gefinancierd door Nederland, als een soort Frankenstein die ze later niet meer aankonden. ‘Hij heeft ons geleerd wat moreel verval en straffeloosheid is en hoe diep geworteld corruptie is in de Surinaamse samenleving. Op dit punt in onze geschiedenis is het niet alleen de politiek, maar zijn we er zelf debet aan en faciliteren we het niet alleen, maar nog erger: het wordt ook verdedigd.’

Haar generatie is net als alle andere generaties verdeeld, zegt ze. ‘De ene groep ziet hem liever gaan dan komen, want hij verpest hun toekomst door het slechte economische beleid. Uit die groep zijn heel wat activisten en politieke kandidaten opgestaan die ieder op hun manier verzet tonen tegen het gevoerde beleid. En de andere groep ziet hem als “Baas”, de volkspresident die hun het beloofde land gaat brengen en Suriname uit de klauwen van “Bakra Basi”, oftewel Nederland, houdt.’

Neus hoort zelf duidelijk bij de eerste groep, die de afgelopen jaren meerdere protestacties heeft georganiseerd tegen de huidige machthebbers in Suriname. Daarvan is Neus een van de voortrekkers. Ze werd bekend door haar felle aanklachten tegen het beleid van de regering-Bouterse. Toen ze begin april 2017 haar volgers op Facebook opriep de straat op te gaan tegen de almaar stijgende prijzen, de werkloosheid en het wanbeleid van de regering-Bouterse, kwamen meer dan duizend mensen naar het Onafhankelijkheidsplein in Paramaribo. Neus greep daar de microfoon en riep op tot verzet. ‘Laten we bewijzen dat we geen land zijn van lafaards’, sprak ze de aanwezigen toe. ‘Ik ga niet stoppen tot de hele regering naar huis is.’

Afgelopen februari was ze weer een van de sprekers tijdens een demonstratie waarbij tienduizend tegenstanders van Bouterse zich hadden verzameld. Een van de aanleidingen was de ‘grootste bankroof ooit’: uit de kasreserve van de Centrale Bank van Suriname was spaargeld ter waarde van honderd miljoen dollar verdwenen, zonder dat de banken daarvan wisten. Vicepresident en ndp’er Ashwin Adhin verklaarde later dat het onder meer was gebruikt om ‘uien en aardappels’ te kopen voor de bevolking.

Neus zei bij die gelegenheid: ‘Elke revolutie begint bij het volk. (…) De staatskasroof, de vriendjespolitiek, de corruptie, is klaar na vandaag. Ik ben trots op jullie, Suriname. Altijd zegt men: “Surinamers hebben geen eenheid”, maar wat ik vandaag zie hebben we wel eenheid.’ Over de toen naderende verkiezingen van 25 mei zei ze: ‘We staan aan de vooravond van de belangrijkste verkiezingen in de geschiedenis van Suriname. Het maakt niet uit op wie je stemt, maar alsjeblieft, niet-stemmers en zwevende kiezers, alsjeblieft, go stem meki den man dya gwe (ga stemmen om die mannen weg te sturen).’

Bouterse is degene die de gewone man aanspreekt en die groep is groot; een op de vijf Surinamers leeft onder de armoedegrens en bijna de helft van de beroepsbevolking is in dienst bij de staat. Neus: ‘Hij heeft de kleine Surinaamse man, de man van de straat, een droom gegeven: het maakt niet uit wat je doet of wie je bent, je kan het goed of slecht maken in het leven.’

Volgens de Surinaamse advocaat Hugo Essed heeft Bouterse ingespeeld op de afkeer tegen het kolonialisme bij vooral de kansarmen in Suriname. ‘Zijn aanhang bestaat vooral uit de allerarmsten, ruw geschat ongeveer 25 procent van de Surinaamse bevolking. Dat deel van de bevolking heeft hij met een zeker charisma aan zich kunnen binden. Tegelijkertijd heeft in ieder geval zijn propaganda-apparaat heel goed gewerkt. Bouterse heeft wel democratisch de verkiezingen gewonnen, maar hij heeft nooit een meerderheid van de kiezers achter zich gehad. Ook in 2015 niet. Het beeld dat het Surinaamse volk Bouterse tot president heeft gekozen is dan ook behoorlijk vertekend.’

Wat daarnaast ook een erfenis van Bouterse is, zegt Iwan Brave, is dat Suriname zich politiek steeds minder langs etnische lijnen is gaan verenigen. Traditioneel hadden alle bevolkingsgroepen hun eigen partij. Bouterse maakte van die van hem daadwerkelijk een bolwerk waar niet alleen creolen het voor het zeggen hadden, maar waar bijvoorbeeld ook hindoestanen een belangrijke rol speelden. ‘En dat heeft navolging gekregen. Alle politieke partijen claimen nu multi-etnisch te zijn, soms is het slechts window dressing, maar toch. Als je kijkt naar de vhp, die hebben nu twintig zetels gehaald. Dat is echt veel en dat betekent dat veel meer niet-hindoestanen op hen hebben gestemd. Dat vind ik een goede vooruitgang, dan ben ik trots op het land: er is gekozen op inhoud en niet op etniciteit.’

De enige constante in Bouterse’s carrière is dat hij de macht nastreeft en zich fel afzet tegen oud-kolonisator Nederland. Een consistente ideologie is niet te ontdekken. Toen hij middels een coup de macht greep, was hij de dictatoriale legerleider zonder eigen verhaal. Later profileerde hij zich als een klassieke Zuid-Amerikaanse revolutionair en voer hij op bevriende en soortgelijke leiders uit nabijgelegen landen als Cuba, om vervolgens een zakenman te worden die niet schroomde om daarvoor zijn macht te misbruiken.

‘Toen eind 1992 Desi Bouterse het leger verliet, had de “generatie van 80” belangen in onroerend goed, bouwgrond, groentekweek, bloementeelt, kippenfokkerij, vissersboten, olietankers, steenslag, verpakkingsmaterialen, aluminiumhandel, houtkap en varkens’, schrijft Reeser in zijn biografie. ‘Bouterse bleek hierbij een spin in het web. Couppleger Ruben Rozendaal had bijvoorbeeld via hem voor een prikje een huis en een steenslagbedrijf kunnen overnemen.’

Nederlandse rechercheurs die destijds de bezittingen van Bouterse in kaart brachten, noteerden onder meer belangen in visbedrijf Sea Catch, levensmiddelenbedrijf Recife 23, gasbedrijf Rebout, Mozes Beton, import- en exportbedrijven in Amsterdam en rijstbedrijf Surinam Rice Industries. ‘Niet alles stond op zijn naam; de Nederlanders spreken van stromannen.’ Toch opvallend voor een man die in Nederland nog in een bescheiden eengezinswoning woonde en niet uit een welvarende familie komt.

En dan is er ook nog de drugshandel. Ook hierover gaan veel verhalen in de mofokoranti en er is dan ook niemand in Suriname die twijfelt of Bouterse ‘in de coke’ veel heeft verdiend. Feit is dat hij in Nederland is veroordeeld voor zijn betrokkenheid bij een transport van 474 kilogram. Daarnaast kwam via WikiLeaks naar buiten dat hij in ieder geval tot 2006 betrokken was bij drugshandel en zit zijn zoon Dino, in het bezit van toch al een indrukwekkend strafblad, in de Verenigde Staten een jarenlange gevangenisstraf uit.

Inmiddels is Bouterse een charismatische populist. De anti-Nederland-retoriek is gebleven. Hij presenteerde zich nadrukkelijk als de man van het volk, iemand zoals zijn kiezers. Hij verhoogde onder meer de kinderbijslag en de Algemene Oudedagsvoorziening (aov), die waren daarvoor ook uitzonderlijk laag, hij liet huizen bouwen en ondertussen ging het land steeds verder kopje onder. Je zou hem ook een pragmatische politicus kunnen noemen, iemand die macht wil en daarop zijn ideeën afstemt.

‘Ik heb eerlijk gezegd nooit moeite gedaan voor een interview met Bouterse. Want ik weet al dat bepaalde vragen niet gesteld mogen worden’

Maar bij de laatste verkiezingen stond er meer op het spel dan de leiding over het land en kun je zelfs spreken van een kwestie van lijfsbehoud. In november werd Bouterse veroordeeld tot een celstraf van twintig jaar voor zijn aandeel in de Decembermoorden. Een straf die hij (nog) niet hoeft uit te zitten vanwege presidentiële onschendbaarheid.

In de tweede helft van 1982 is er grote onrust in Suriname, als de staatsgreep niet de verandering brengt waarop is gehoopt. Of zoals advocaat Hugo Essed het verwoordt: ‘De coupplegers lieten zich omringen door studeerkamerrevolutionairen die van het openbaar bestuur een puinhoop maakten. Bij de fatsoenlijke Surinaamse burgerij ontstond steeds meer verzet tegen het militaire regime en het gehele Surinaamse maatschappelijk middenveld eiste in oktober 1982 terugkeer van de militairen naar de kazerne. Bouterse en de zijnen, die inmiddels aan de leiband van Cuba wensten te lopen, hadden daarop hun eigen antwoord.’

Rita Dulci Rahman – later namens Nederland onder meer ambassadeur in Malta, de Dominicaanse Republiek en Tunesië – was net na de coup naar Nederland vertrokken om verder te studeren. Daar hoorde ze eind november 1982 via een Nederlandse journalist dat er een dodenlijst circuleerde met daarop prominente critici van Bouterse’s bewind. Namen waren niet bekend. Ze kon niet bevroeden dat haar broer en haar ex-man (ook de vader van haar zoon) daarop stonden. In de nacht van 7 op 8 december 1982 waren zij twee van de vijftien critici – voornamelijk journalisten, advocaten en vakbondsleiders – die Bouterse in Fort Zeelandia liet vermoorden.

Essed, die nu de nabestaanden bijstaat: ‘De moorden hadden als duidelijk doel om de democratische instituten en de burgerlijke samenleving voor lange tijd buitenspel te zetten. Door pure machtsuitoefening uit de loop van het geweer heeft Bouterse achttien jaar kunnen voorkomen dat er strafrechtelijke vervolging van de decembermoordenaars heeft plaatsgevonden. Daarmee werd de rechtsstaat tot het uiterste op de proef gesteld.’ De doorbraak kwam pas in 2000, toen het Hof van Justitie van Suriname, op verzoek van nabestaanden van de vijftien slachtoffers, aan de procureur-generaal het bevel had gegeven om tot vervolging van de verdachten over te gaan, net voordat de zaak verjaarde.

Dagblad Trouw omschreef Bouterse in een redactioneel commentaar treffend als ‘een meester in de vlucht naar voren. Hij dreigde met de noodtoestand als zijn proces serieus zou worden, hij uitte dreigende taal aan het adres van de rechters, zijn Nationaal Democratische Partij drukte voor de zekerheid een amnestiewet door de Assemblee, een besluit van de volksvertegenwoordiging dat gelukkig later door de rechtbank ongeldig is verklaard.’

In november vorig jaar was er weer een rechtszaak. Voor de nabestaanden toch weer een spannend moment, vertelt Rahman. ‘Er was in de dagen voorafgaand aan de zitting al contact met de familie. Iedereen dacht toen nog dat er formaliteiten zouden worden besproken en een datum bekend zou worden gemaakt waarop de uitspraak zou worden gedaan. Mijn zus ging erheen, ze belde me onmiddellijk, vlak voordat ze haar telefoon moest inleveren: “Er wordt verwacht dat de uitspraak toch vandaag is.” Suriname is wat dat betreft net een dorp, er blijft weinig geheim.’ Uiteindelijk duurde de zitting de hele dag. ‘Iedereen had contact met elkaar en was emotioneel na het horen van de uitspraak: twintig jaar voor Bouterse.’

Het strafproces rond de Decembermoorden was voor de nabestaanden een lijdensweg, zegt hun advocaat Essed. ‘Toch is er nu al enige troost, omdat de krijgsraad expliciet heeft vastgesteld dat de vijftien slachtoffers niet met staatsgevaarlijke activiteiten bezig waren, maar dat hun eis voor terugkeer naar de democratie de enige reden was om hen te martelen en bruut te executeren. Hiermee is de eer van de slachtoffers hersteld. De nabestaanden hebben na 38 jaar eindelijk zicht op gerechtigheid, maar hun lijdensweg is nog niet geheel afgelegd. Hopelijk zal dat niet al te lang meer duren en kunnen de nabestaanden rust vinden in de wetenschap dat de dood van de slachtoffers en de lijdensweg van de nabestaanden niet voor niets zijn geweest.’

Dat beaamt Rahman. De Decembermoorden hebben al die tijd veel invloed gehad, ook op haar familie. Haar zoon Raul, wiens vader Bram Behr in december 1982 werd vermoord, was een van de woordvoerders van de nabestaanden en liet zich geregeld over de zaak uit. Dat kwam hem duur te staan. Rahman: ‘Toen Bouterse in 2010 tot onze schrik de verkiezingen won, heeft mijn zoon in een interview gezegd dat hij zijn leven niet door Bouterse zou laten bepalen, maar dat is toch gebeurd. Door zich in het openbaar uit te laten over de Decembermoorden en de Amnestiewet in 2012, kreeg zijn bedrijf steeds minder klussen en ook privé-instanties wilden niet met hem geassocieerd worden, uit angst voor de lange arm van Bouterse. Uiteindelijk is hij toch weggegaan uit Suriname.’

Of de veroordeling invloed heeft gehad op de verkiezingen? Brave denkt dat het vooral de economische crisis is geweest die Bouterse de das om heeft gedaan. ‘Maar wat ik na het vonnis merk is dat er ineens een hoop vooral jonge mensen zijn die zeggen: ik kijk er nu toch anders tegenaan. Er zijn mensen die nog steeds het oordeel in hoger beroep afwachten en voor anderen was het toch een eye-opener. Onlangs sprak ik Kelvin Koniki, voorzitter van het Nationaal Jeugdparlement. Hij zei dat zelfs in de Surinaamse schoolboeken niks staat over deze geschiedenis van het land. Maar met de veroordeling van Bouterse zijn velen wel een beetje wakker geworden. Terwijl ik denk: hij kan vrijgesproken worden, dat zal allemaal wel, maar hij heeft het gewoon gedaan. Die vijftien mensen zijn naar Fort Zeelandia gebracht en Bouterse heeft ze vermoord of laten vermoorden.’

Volgens hun advocaat Essed vinden de nabestaanden de uitslag van de verkiezing, met in het vooruitzicht een regering met een democratische en rechtsstatelijke signatuur, bijzonder hoopvol. ‘Het einde van het politieke tijdperk Bouterse is in zicht en er dient zich voor Suriname een nieuwe politieke horizon aan. Het is een garantie dat het decemberstrafproces verder voortvarend wordt afgerond, zonder dat de hoofdverdachte misbruik kan maken van de uitvoerende macht, zoals hij de afgelopen tien jaar herhaaldelijk heeft gepoogd.’

Ingrid en Desi Bouterse tijdens een verjaardagsfeest van Bouterse. Suriname, 1990 © Frans Schellekens / HH

Toen de rechter Bouterse in november veroordeelde, zat de Surinaamse president zelf in China voor een staatsbezoek. Volgens de mofokoranti zou hij niet meer terugkeren naar het land, maar rechtstreeks doorvliegen naar zijn Cubaanse vrienden, waar hij veilig zou zijn. Maar: Bouterse kwam wel terug, fier en met de borst vooruit. Hij gaf zich niet zonder slag of stoot gewonnen. Sterker nog: hij liet het er niet bij zitten, ging verbaal in de tegenaanval en tekende verzet aan tegen de straf.

Omdat wij in Nederland dus vooral antwoorden willen op die ene vraag, werd die zo ongeveer als eerst aan Santokhi gesteld toen een journalist hem na zijn verkiezingsoverwinning te spreken kreeg. Of Bouterse, nu hij straks geen president meer is, wordt uitgeleverd aan Nederland, waar hij ook nog een straf moet uitzitten voor cocaïnehandel? De journalist vatte het antwoord van Santokhi op als een bevestiging, waar dat niet zo was bedoeld. Suriname levert geen onderdanen uit.

Bouterse reageerde op het nieuwsbericht op zijn Bouterse’s. ‘Ik ga nooit de confrontatie opzoeken, maar geloof me, ik schuw ook geen enkele confrontatie. (…) Maar als men het zo wil spelen, is het hun verantwoordelijkheid. Niemand heeft er baat bij dat we turbulentie en rommel krijgen in dit land. We moeten samen aan de opbouw van het land werken. (…) Geloof me, Santokhi gaat het niet kunnen houden. Ik hoop dat hij dat wel beseft.’

Voor de nabestaanden van de Decembermoorden komen er ook nog spannende tijden aan. Want hoewel Bouterse zijn veroordeling aanvecht, hebben zij vertrouwen in een goede afloop. ‘Ik verwacht dat in deze zaak het recht zijn beloop zal hebben, omdat de rechtsstaat Suriname recht overeind staat’, zegt hun advocaat Essed. ‘Ik verwacht dat hij in verzet weer veroordeeld wordt en dat hij daar dan tegen in hoger beroep gaat. Uiteindelijk zal hij naar mijn verwachting ook in hoger beroep veroordeeld worden, omdat de bewijslast tegen hem overweldigend is. Wij zijn dan gauw anderhalf tot twee jaar verder. Dan pas zal, naar ik verwacht, gevangenneming aan de orde zijn, zo hij zich dan nog in Suriname bevindt.’

Iwan Brave zou Bouterse er graag naar vragen, maar tot een interview is het nog nooit gekomen. ‘Meneer Bouterse kiest wel uit met wie hij praat en ik hoor daar niet bij. Hij heeft ooit gedreigd mij het land uit te zetten, na een kritische column. Ik heb eerlijk gezegd ook nooit moeite gedaan voor een interview. Want ik weet al dat bepaalde vragen niet gesteld mogen worden, dus wat heeft een interview dan voor zin? Over de Decembermoorden, los van wat er precies is gebeurd, zou ik willen weten waarom hij niet zegt: dit had niet mogen gebeuren. En dan echt oprecht. Gewoon zeggen: dit was niet goed. Waarom erkent hij dat niet?’

Bouterse zadelt zijn opvolger ook op met de kwestie: moet hij hem wel of niet opsluiten als de veroordeling in stand blijft? De Decembermoorden hangen al bijna veertig jaar als een zwaard van Damocles boven de Surinaamse samenleving. ‘Misschien hopen ook ndp-aanhangers wel dat de nieuwe machthebbers achter Bouterse aangaan’, zegt Brave. ‘Dan komt er een einde aan de discussie en kunnen ze de problemen in het land aanpakken en Suriname weer op de rails krijgen. Anders blijft het koorddansen.’