#2: Het ‘Kerstprobleem’

Eén ding mogen we nooit vergeten

Ter ere van het veertig jarig bestaan van Kinderen voor Kinderen nemen Feike Dietz en Laurens Ham elke maand een thema uit de 522 KvK-liedjes onder de loep. Deze maand: ongemak rond Kerstmis als terugkerende factor.

De feestdagen, ze zijn een mijnenveld geworden – in figuurlijke zin althans. Het is al minstens sinds 1914 een traditie dat gewapende conflicten in de decembermaand worden neergelegd: deze maand nog eiste de rooms-katholieke kerk in Mexico dat het grootschalige bendegeweld in het land in ieder geval tijdens de komende kerstdagen zou worden gestaakt.

Maar op het ideologische vlak is in Nederland de afgelopen jaren een bittere strijd rond de feestdagen blijven woeden. Als alle acties rond Zwarte Piet voorbij zijn, begint het getwitter over Kerst, vooral aan rechterzijde. Albert Heijn heeft dat aan den lijve kunnen ondervinden. Betekent het feit dat er een ‘feeststol’ in plaats van een ‘kerststol’ in de winkel ligt nu dat de christelijke tradities in Nederland ondergronds moeten? (Nee, er zit een eenvoudig financieel argument achter: AH wil dezelfde stollen in dezelfde verpakkingen met Kerst én Pasen kunnen verkopen.) In 2018 werd er een nieuw strijdperk geopend: toen klonken er klachten over de betuttelende neiging van AH’s Allerhande om naast vlees- en visrecepten in de kerstspecial ook ruim plaats te maken voor vegetarische feestrecepten. Mogen we nu ook al geen konijn meer eten met Kerst?

Kinderen voor Kinderen heeft deze kwestie in 1992 al aangekaart, in het nummer ‘Kerstprobleem’ dat het koor samen met Danny de Munk heeft opgenomen. Dit sprookje gaat over konijnen die rond de Kerst zo veel van hun familieleden in de pan zien verdwijnen dat ze een embargo op de slagerij afkondigen. De conclusie is duidelijk en zeer reëel toepasbaar: stop met het eten van vlees tijdens de kerstdagen. Vind je dat een probleem? ‘Ach we zouden langzaamaan toch moeten weten/ dat er ergens anders écht problemen zijn.’ Je vleesconsumptie moeten minderen, dat is simpelweg een first world problem.

Kerst is een moment van bezinning: een moment om de wapens neer te leggen voor sommigen, een moment om de eigen levensstijl te overdenken voor anderen, een moment om religie intens te beleven voor weer anderen. Ook Kinderen voor Kinderen is diep doordrongen van deze reflexieve, vredelievende kant van het kerstfeest. Tegelijkertijd gaat dit Vara-programma uit van een ‘post-christelijke linkse moraal’, zoals Christiaan Weijts in 2016 aangaf in de NRC, die maakt dat een traditioneel kerkelijke invulling van kerstliedjes lastig ligt.

Wanneer we de kerstliedjes van KvK overzien, blijkt dat een zeker ongemak rond Kerstmis een terugkerende factor is: voor niet-religieuze mensen zijn de kerstdagen immers vooral een moment van feesten en lekker eten. Het programma wil weliswaar aanzetten tot bezinning – maar alleen in het geval van ‘Kerstprobleem’ leidt die bezinning tot een ingreep in het eigen consumptiepatroon. In andere kerstliedjes van KvK is Kerstmis vooral een tijd van luxueus genieten en plezier maken, en vormt de bezinning op ongelijkheid en oorlog in de wereld niet meer dan een korte onderbreking zonder consequenties voor het hier en nu.

Neem ‘Niets is cooler dan Kerstmis’, de in 2016 gemaakte en hierboven getoonde jaarlijkse kerstclip van de NPO-kinderzender Zapp.

Wie de karaoke-versie aanzet en zijn ogen sluit, kan zomaar in verwarring raken. De melodielijn, de kerstbellen – luisteren we naar Mariah Careys ‘All I Want for Christmas Is You’ of Ariana Grande’s ‘Santa Tell Me’? Mis. Dit is, alle amerikaansheid ten spijt, gewoon een Nederlands product, dat voor zijn visuele en muzikale referenties wel volop bij de Amerikaanse kerstcultuur shopt (denk: Disney-kerstparades, Coca-Cola-reclames en ‘A Christmas Song’ van de gespecialiseerde ‘kerstzangeres’ Elizabeth Chan). Perfect geklede en gekapte kinderen, vrolijkheid op het ijs, gigantische lichtversieringen. De tekst alludeert op het Allerhande-gevoel van mooi gedekte tafels waaraan mensen samenkomen: ‘De mooiste tijd van het jaar/ want we zijn met elkaar’.

De zingende kinderen mijmeren dat ze in de kerstperiode niet naar school hoeven, laat naar bed mogen en de kerstboom mogen versieren. Misschien valt er zelfs wat sneeuw. Dan wordt de dansbare beat ineens onderbroken en beginnen de kinderen in half tempo te zingen. ‘Eén ding mogen we nooit vergeten/ heel veel mensen leven niet in vrede/ Kom laten we een wens doen samen/ voor iedereen die dat nodig heeft.’ Maar nadat die wens is gedaan, gaat de vrolijkheid gewoon weer verder.

Tekstueel zijn sommige oudere KvK-kerstnummers nagenoeg identiek aan ‘Niets is cooler’. Neem ‘Kerstmis’ (1982), dat opent met: ‘Kerstmis/ Lekker eten met z’n allen/ witte sneeuw om mee te ballen/ Was het elke dag maar Kerstmis’. Of ‘Een heel gelukkig kerstfeest’ (1992), overigens van oorsprong geen KvK-nummer, dat regels bevat als: ‘De sneeuw valt met zachte vlokken’, en: ‘De mensen versieren hun bomen/ en genieten van die heerlijke tijd’. Allebei die liedjes bevatten ook een wending die op vrede alludeert: ‘Maar laten we niet vergeten/ bij de boom en bij de stal/ Deze wens/ dat ieder mens/ eens vrede hebben zal’. In sommige van deze liedjes wordt heel expliciet gemaakt dat er aan de andere kant van de wereld, terwijl wij lekker van onze feeststol aan het genieten zijn, mensen ontberingen moeten ondergaan, bijvoorbeeld in ‘Als de lichtjes doven’ (1984) en in ‘Ben zo benieuwd’ (2005).

Een andere constante in deze liedjes is dus dat de wens wordt uitgesproken dat iedereen voortaan in vrede zal kunnen leven. De kinderen hopen dat het ‘voor altijd Kerst’ of ‘eeuwig Kerst’ zou kunnen zijn. Die laatste wens zit in het kersthitje ‘Eeuwige Kerst’ (1984), gemaakt met een merkwaardige gelegenheidsgroep bestaande uit Anny Schilder (van BZN) en Het Goede Doel. Daarin fantaseren de kinderen dat de kerstdagen zich tot in het oneindige blijven uitstrekken (‘Op vierde kerstdag dan gaan de wapens roesten/ Op vijfde kerstdag groeit graan in de woestijn’), hoewel ze zich wel realiseren dat het bij een droombeeld blijft.

We stuiten hier op dezelfde ongemakkelijke conclusie als in de droomliedjes van vorige maand: hoezeer er ook gehoopt wordt op een betere wereld, uiteindelijk kunnen de kinderen maar weinig beginnen. Deze liedjes vragen om empathie, niet om activisme en om concreet ingrijpen in de wereld.

De basis van KvK ligt dan ook eerder in de filantropie – een praktijk waarin empathie de kernemotie is – dan in het ware activisme. In 1951 organiseerde het Vara-radioprogramma Ducdalf voor het eerst rond Sinterklaas een speelgoedactie, waarmee speelgoed voor kinderen in Nederlandse kindertehuizen werd ingezameld. Het werd een jaarlijkse traditie, die in 1979 naar de mores van die tijd werd omgebogen in een actie voor kinderen in de Derde Wereld.

Een jaar later was de dertigste editie, en ter gelegenheid van dat jubileum besloot de Vara het grootser aan te pakken en onder meer een liefdadig kinderliedjesfestival erbij te organiseren: Kinderen voor Kinderen. Mede vanwege het succes van de bijbehorende plaat – een eerste plek in de albumlijsten – was een nieuwe jaarlijkse traditie van KvK-shows geboren. Liefdadigheid zit dus tot in de haarvaten van KvK – en voor de kerstliedjes geldt dat eens te meer. ‘Eeuwige Kerst’ werd voor een inzameling van Artsen zonder Grenzen gemaakt, de gelegenheidsuitgave Voor altijd Kerst voor een benefiettelevisieshow met diezelfde titel (uitgezonden op 26 december 1992). Die show was opnieuw bedoeld voor kinderen in tehuizen.

Die liefdadige achtergrond maakt KvK in het algemeen, en de kerstliedjes in het bijzonder, van politieke betekenis – maar dat wil nog niet zeggen dat ze tot een uitgesproken activisme aanzetten. Zeker de klassieke filantropie – de ‘ontwikkelingshulp’ van de jaren tachtig en negentig, die vaak paternalistisch georganiseerd was – is er immers niet per se op uit de politieke verhoudingen in de wereld radicaal te veranderen. Zo balanceert het ‘post-christelijke’ Kinderen voor Kinderen op een dun koord: de kinderen worden aangezet tot reflectie op hun bevoorrechte positie tijdens de kerstdagen, maar kunnen niet worden opgevoed tot mini-activist.