‘een droomjongen, die brandon’

MET HAAR MOEDER en haar zusje Tammy woonde Teena Brandon in een woonwagenpark bij Lincoln, Nebraska. Haar vader was acht maanden voor haar geboorte overleden. Op de middelbare school lag ze altijd dwars. Ze werd eens weggestuurd omdat ze toiletbrillen verwijderde. En omdat ze vogeltjes opsloot in auto’s van mensen die ze niet mocht. Ze kleedde zich jongensachtig, deed ooit een toelatingstest voor het leger en was diep teleurgesteld toen ze zakte.

Haar activiteiten als jongen begonnen als een grap. Teena, toen achttien jaar, nam thuis de telefoon op. Ze kreeg een meisje aan de lijn dat een verkeerd nummer had gedraaid, en dat dacht met een leuke knul in gesprek te zijn. Teena speelde het spel mee en ze maakten een afspraak om samen te gaan rolschaatsen. Ze kleedde zich als een jongen. Het meisje merkte niks.
Brandon Teena noemde hij zich voortaan. Hij logeerde vaak bij kennissen, had geen vast werk en pikte hier en daar wat geld. Dat begon op te vallen. Bovendien liet hij een spoor achter van boze meisjes die verliefd op hem waren en ontdekt hadden dat hij een meisje was.
Brandon vertelde verscheidene kennissen dat hij hermafrodiet was. Aan de buitenkant was hij vrouw, maar van binnen man. Hij had geen eierstokken en geen baarmoeder, zei hij. Brandon bezocht een homohulpgroep aan de universiteit van Nebraska. ‘Ze geloofde dat ze een man was in een vrouwenlichaam’, aldus de hulpverlener. Een vriendin: 'Ze zei dat ze van vrouwen hield zoals een man van vrouwen houdt.’ Brandon loog later dat hij een operatie had ondergaan en sindsdien een man was.
BRANDON VERHUISDE naar Humboldt, een winderig plaatsje te midden van de eindeloze vlakten van Nebraska, en kwam via vrienden terecht bij Lisa Lambert (23). Lisa, een alleenstaande moeder, dacht dat ze een vriendje in huis had gehaald. Dat viel tegen toen Brandon op het feestje voor zijn 21ste verjaardag belangstelling kreeg voor Lana Tisdel (19) en een relatie begon. Lisa zette hem het huis uit.
In oktober 1993 verhuisde hij naar het naburige Falls City. Brandon was een opvallende verschijning in het dorp. Knap, beleefd, en in trek bij de meisjes. 'Een van de aardigste jongens die ik ooit ontmoet heb’, vond Lana. 'Hij kon fantastisch zoenen.’ Ze gingen naar de film, hij kocht voor haar een teddybeer, parfum, bloemen. Een vriendin: 'Een droomjongen, die Brandon. Nooit opdringerig. Hij gaf alleen maar.’
Brandon droeg jeans, laarzen en wijde T-shirts. Hij had kort haar aan de voorkant en lang in de nek. ’s Morgens schoor hij zich, in de hoop op baardgroei, en na afloop smeerde hij aftershave op zijn kin. Met een sok vulde hij zijn broek wat op.
Hij was overtuigend, vonden de meeste meisjes, maar sommigen hadden hun twijfels. Hij was aan de kleine en tengere kant voor een jongeman van 21. Hij had geen haar op zijn benen, en brede heupen. Zijn stem klonk alsof de baard zijn keel nog niet had bereikt. Een vriendin: 'Ze zou een prachtige vrouw zijn geweest.’ Brandon werd opgepakt nadat hij weer gestolen cheques had uitgegeven. Toen de sheriff zijn identiteit natrok, ontdekte hij dat Brandon officieel een meisje was. Toen hij dat doorgaf aan de politieverslaggever van de lokale krant, wist iedereen het.
BRANDON LOGEERDE toen bij Tom Nissen (21), een vriend die ooit had gezeten wegens brandstichting. Nissen was een ex van Lisa Lambert, bij wie Brandon een tijdje had gewoond, en kon het goed met Brandon vinden, zei hij later. 'We gingen samen een biertje drinken, we lulden over meisjes, en we hadden stoeipartijtjes.’
Nissen was bevriend met John Lotter (22), die een paar keer was veroordeeld wegens diefstal en geweldpleging. Op 24 december begonnen Tom en John, nadat ze een krat bier hadden geleegd, Brandon te jennen. In aanwezigheid van Lisa trokken ze zijn shirt omhoog en broek en onderbroek naar beneden. Brandon excuseerde zich, maar Lisa zei: 'Man of vrouw, je blijft mijn vriend.’
Toen Lisa vroeg in de ochtend was vertrokken, begonnen Tom en John hem te slaan en te trappen. Ze duwden Brandon de auto in, reden naar een verlaten bouwterrein, verkrachtten Brandon op de achterbank en dreigden hem te vermoorden als hij naar de politie ging. Ze reden gedrieën terug naar huis. Brandon ontsnapte door het badkamerraam en liep op blote voeten en zonder jas door de vrieskou naar het huis van Lisa. Daar werd de politie gebeld. Pas op 28 december werd Tom door de sheriff verhoord. Hij zei dat er van verkrachting geen sprake was geweest. Tom kon gaan, John werd ongemoeid gelaten.
DE TWEE begonnen te fantaseren over een moord. Ze overwogen Brandon te ontvoeren naar een afgelegen plek waar ze hoofd en handen zouden afhakken om identificatie te voorkomen. Ze gingen naar hem op zoek terwijl ze touw, plakband en een bijl in de auto hadden, maar konden hem niet vinden.
Op 30 december zat Brandon in het afgelegen huis van Lisa in Humboldt, met hun gemeenschappelijke kennis Phillip DeVine (22) uit een naburig plaatsje. Kort na middernacht werd de voordeur ingetrapt en kwamen Tom en John binnenvallen. Ze hadden weer gezopen. Na geschreeuw en gescheld schoten ze Phillip, Lisa en Brandon dood. Alleen de baby van Lisa bleef in leven.
De volgende ochtend vond de moeder van Lisa drie lijken en een krijsende baby. Tom en John werden opgepakt. Tom kreeg levenslang, John de doodstraf. Tom Nissen zei dat hij geen spijt had. 'Ze zou toch wel zijn vermoord.’
Brandons moeder begon een zaak tegen de sheriff. 'Teena heeft hem precies verteld wat er was gebeurd, maar ze werd behandeld als oud vuil’, aldus de advocaat van de moeder. De sheriff wist dat Brandon met de dood was bedreigd en hij kende de reputatie van Tom en John. Zijn assistent stelde een arrestatie voor, maar de sheriff vond het niet nodig. Hoe kon je iemand geloven die loog over haar geslacht?
De advocaat meende: 'Brandon kreeg niet de bescherming die ieder ander zou hebben gehad, omdat hij een vrouw was die door het leven ging als man.’ De moeder verloor de zaak, maar de sheriff verloor de eerstvolgende verkiezingen.
DE MOORD KREEG aanvankelijk weinig publiciteit. Bij de rechtszaak was alleen een verslaggever van de lokale krant aanwezig. Pas na een verhaal in The Village Voice werd Brandon een fenomeen. Er verscheen een boek over zijn leven, dat waarschijnlijk zal worden verfilmd met Drew Barrymore in de hoofdrol. In het theater liep de solovoorstelling Looking for Boysland, gebaseerd op Brandons leven. Er verscheen een roman, The Illusionist, die was gebaseerd op de moord in Humboldt. Eerder dit jaar won de documentaire The Brandon Teena story een prijs in Berlijn. In transseksuele kringen geldt Brandon Teena nu als het slachtoffer van een intolerante heterosamenleving die in de war raakt als iemand de seksegrenzen overschrijdt.
Nu zijn het Guggenheim Soho in New York en de Maatschappij voor Oude en Nieuwe Media in de Amsterdamse Waag een project begonnen waarin Brandon centraal staat. Er is een website ontwikkeld waar de bezoeker het komende jaar een reis van Brandon kan volgen zoals verteld door de nieuwe-mediakunstenaar Shu Lea Cheang. 'Teena Brandon verandert in een personage dat de grenzen tussen wat man en wat vrouw is aan de kaak stelt. Uiteindelijk komt ze in een rechtszitting oog in oog te staan met haar moordenaars.’
De site wordt zowel in New York als in Amsterdam op een videomuur getoond en staat open voor het publiek. Dat had vanaf 30 juni het geval moeten zijn, maar op 3 juli stond bij de muur in het Guggenheim Museum te New York een bordje 'tijdelijk buiten gebruik’. Het personeel had nog nooit van Brandon gehoord en de persafdeling was wegens de 4th of July aan een lang zomerweekend begonnen. Thuis kwamen we met Explorer 4.0 op de website niet verder dan bewegende cirkels en bewegende beelden met op de achtergrond een afbeelding van de Waag in vroeger tijden. Een vervolgklik leverde een 'script error’ op.
In de Waag worden in september 1998 en mei 1999 bijeenkomsten gehouden die 'een combinatie zullen zijn van forum, performance en installatie’. Het zal onder andere gaan over seksuele identiteit op het Web en 'virtuele verkrachting’.