Film: ‘Girl’

Een echt meisje

Girl vertelt het verhaal van Lara, een transmeisje dat ballerina wil worden. Vanuit de lhbt-gemeenschap klonk kritiek, onder meer omdat Lara door een jongen wordt vertolkt. Maar is het wel de rol van kunst om voorbeeldige verhalen te vertellen?

© Cinemien

Mag je als kunstenaareen film, toneelstuk of verhaal maken over een onderwerp dat je niet direct heb meegemaakt, maar dat je via een omweg wel degelijk raakt? Uiteraard: achter specifieke onderwerpen gaan universele thema’s schuil. En als een kunstenaar zuiver uit het autobiografische zou moeten putten zou het aanbod schaars worden en kunst louter een eindeloze hervertelling van het ‘echtgebeurde’, terwijl kunst bij uitstek het terrein is van de ervaring én de verbeelding.

Het is de essentie van acteren: je verplaatsen in een ander die (nét effe of soms heel erg) anders is dan jij (en toch hetzelfde) en dat op zo’n manier dat wij daar in geloven. Het mooist is het als de acteur door de ander heen blijft schemeren, dat het transparant blijft, maar dat is smaak.

In Shakespeare’s tijd werden alle vrouwenrollen door mannen gespeeld. Die tijden zijn voorbij gelukkig, maar ze zijn er: mannen die vrouwen spelen, een meisje dat in de huid van Medea kruipt, jong dat oud speelt, homo hetero, arm dat rijk verbeeldt, iemand die een asbak doet… Ja, dat kan! Als die asbak denkt dat het een wijnglas is, dan kan dat. Een beetje actrice draait daar haar hand niet voor om. Wellicht dat ze op film iets te veel door dat wijnglas heen zou schijnen, maar ík zou het geloven; zeker in het theater.

In 1983 deden we op de toneelschool De negers van Genet. De blanken gaven we een open masker van wit pitriet. De zwarten lieten we ongeschminkt. Ik speelde een zwarte man. Ophef kwam er niet van, het publiek vond het wel boeiend, maar ik herinner me vooral het commentaar van een bekend acteur die, omdat hij het vriendje van een klasgenote was, in de zaal had gezeten en tegen haar gezegd zou hebben dat hij alleen maar naar mijn grote borsten (ze waren inderdaad enorm, zo groot dat ze me het zicht op buik en voeten ontnamen) had gekeken. Blijkbaar had mijn zwarte man hem niet overtuigd, maar dat kan ook aan hem hebben gelegen.

Acteurs én kijkers zijn niet altijd even goed of smaakvol. Kevin Spacey vond ik een griezelig goede Underwood met geheimen in de kast (en in het ‘echt’: #hetoo); Eddie Redmayne daarentegen was ergerlijk stereotiep als transvrouw in The Danish Girl.

Dat het ook anders kan laat Victor Polster zien in Girl, het filmdebuut van Lucas Dhont. Daarin speelt hij transmeisje Lara dat op een dansopleiding met de meisjes danst. Dat doet hij zo subtiel en overtuigend dat ik er volledig in was getuind. Tot de aftiteling leefde ik in de veronderstelling dat Lara gespeeld werd door een ‘echt’ transmeisje. Sterker nog: na afloop prees ik de actrice, ook al had ik op de titelrol gelezen dat Lara vertolkt werd door ene Victor… Een jongen? Toen ik later zijn foto in de krant zag werd dat beeld bevestigd – al moet je daarmee oppassen: meisjes kunnen heel jongensachtig zijn.

Maar de meisjes in Girl (wat een goede titel ook!) zijn stuk voor stuk heel meisjesachtig en de setting, een balletschool, is dé arena om een klassieke meisjeswereld te tonen met alles wat daarbij hoort: de verwarring en verleiding, de (vermeende) onschuld, het verraderlijke gegiechel, de concurrentie en het kleffe, maar ook het valse en het harde. Girl is een film over meisjes – zo is het, zo zijn ze, zo kunnen meisjes zijn – en eentje in het bijzonder: transmeisje Lara.

Verbaasd vernam ik de kritiek, met name vanuit de lhbt-gemeenschap, op het feit dat Lara niet gespeeld wordt door een ‘echte’ trans. Een niet-trans zou dat lang zo goed niet kunnen als een trans, en daarbij: transgenders hebben al zo weinig werk. Dat is ongetwijfeld waar, maar Dhonts taak was het de meest geschikte ‘Lara’ voor zijn film te vinden, iemand die ook nog eens kon dansen. Girl is gebaseerd op het verhaal van Nora, een bestaande transvrouw die, in tegenstelling tot de fictieve Lara, níet met de meisjes mocht dansen. Honderden jongens en meisjes in alle kleuren van het genderspectrum liet Dhont auditeren. Zijn keuze viel op Victor, op zijn vermogen zich in Lara te verplaatsen en dat te doen wat Nora niet mocht: op spitzen leren dansen (tot bloedens toe). Ook het inlevingsvermogen van Dhont wordt in twijfel getrokken, en zijn motief voor het maken van de film.

‘It was made to draw prizes with a “hot” theme’, twittert Simone van Saarloos in het Engels (bang dat haar decreet trans-Atlantisch niet wordt opgepikt?). ‘Gender as an internal struggle and not as a world responsibility’ (het staat er echt), ‘a male gaze portrait of suffering.’

‘Lara’s broek moet omlaag, niet alleen voor die klasgenootjes, ook voor de kijker’

Sophie Schers van Transgender Netwerk Nederland stoort zich in Trouw al net zo aan Lara’s innerlijke strijd, die eigenlijk van buitenaf zou moeten komen. Maar in een scène waarin dat (wel degelijk) gebeurt is het weer niet goed. ‘Lara’s broek moet omlaag, niet alleen voor die klasgenootjes, ook voor de kijker.’

Meisjes kunnen (net als jongens) krengen zijn. Het loeder dat Lara dwingt haar broek te laten zakken – als jij ons geslachtsdeel hebt gezien, mogen we ook het jouwe zien – laat daar geen misverstand over bestaan (net zo min als de omstanders die wegkijken): als Lara meisje met de meisjes wil zijn, hoort ook dat erbij. Op dat moment focust de camera op Lara’s gezicht. Schers mag zich een voyeur hebben gevoeld, ík (deze kijker) niet, evenmin als de transvrouw die op mijn werk de post bezorgt; de meisjes zijn de voyeurs. En in de scènes waarin we wel naar Lara’s kruis kijken, naar dat klotegeslacht dat ze weg moet tapen – de mannen in het klassieke ballet doen een toque in, zíj moet hem wegduwen – doen we dat met Lara’s blik.

Victor Polster als Lara en Arieh Worthalter als haar vader in de film Girl van Lukas Dhont © Cinemien

Ook omdat Lara nauwelijks praat zou ze, vindt Schers, niet meer dan een ‘bezienswaardigheid’ zijn. Lara zwijgt, dat klopt, maar de lach waarmee ze haar gevoelens eronder moet zien te houden is veelzeggend, en wordt steeds gemaakter. Ze is een pubermeisje, en dat zijn vaak slechte praters. En die vader het maar goed bedoelen met zijn vragen. Gek wordt ze daarvan. En áls ze dan wat zegt – iedereen helpt me en ik ben ongelukkig (ze voelt zich schuldig) – krijgt ze te horen waar we al bang voor waren: pa zegt dat het toch juist heel goed gaat… En zo krijgt Lara nog gelijk ook: praten lost niets op.

Wie een puber wil horen praten moet niet bij Lara zijn. Met een transmeisje dat ‘veerkrachtig en strijdbaar in het leven staat en uiteindelijk trots is op wie ze is’ – de film die Schers voor ogen staat – weet Hollywood wel raad. De propagandafilm waarin een moderne transmeid doet en voelt zoals Van Saarloos het graag ziet, mag ze maken, ík hoef hem niet te zien (behalve als documentaire of satire).

Girl is meer. Dhont heeft Lara een warme, begrijpende vader gegeven, waardoor hij de pijn die van buitenaf komt tot een minimum beperkt. Ook heeft hij haar een moeder onthouden, en die vader dus een vrouw (is ze dood, zijn pa en ma gescheiden? Dhont maakt er geen woord aan vuil) waardoor Lara, behalve een niet perfect meisje, ook een beetje partner is: van haar vader (we zien haar de gastvrouw op een feestje zijn), en moeder: van haar broertje (ze kleedt hem aan, brengt hem naar school). Zo speelt de film, en passant, niet alleen met de klassieke vrouwenrollen, maar ook met de tijd: de haast die Lara heeft, ze kan niet wachten tot haar operatie. ‘Dacht je dat ik als man geboren ben?’ vraagt pa als ze bij hem in bed gekropen is voor troost. In Lara’s leven gaat alles te langzaam of te snel, behalve dan, na lang en pijnlijk trainen, dat loopje voor die arabesque.

Girl gaat over het verlangen te zijn wat je (nog) niet bent – een prima ballerina, een vrouw – en het streven naar perfectie. In de balletwereld met haar idiote, achterhaalde schoonheidsidealen en die (symbolische) spitzen waar Lara én Victor (omdat ze er te laat mee zijn begonnen) extra onder lijden, komt alles samen.

Girl is fictie, Girl is film, Girl is kunst en laat dus ruimte aan de kijker. Niet iedereen gunt Dhont die ruimte. Komt het door de nieuwe media (waarin iedereen een platform tot haar beschikking heeft) dat mensen als Van Saarloos en Schers het alleenrecht opeisen iets te zeggen over het terrein dat ze zelf afbakenen en dan het hunne noemen? Ik weet het niet. Een beetje eng vind ik het wel.

Girl is geen film over dé (voorbeeldige) transgender. Dé transgender bestaat niet, Lara wél: een pubermeisje dat in haar ongeduld de grenzen van de pijn opzoekt. Ook die van de kijker. Ja, het slot is wreed, al moet ik bekennen dat niet echt gezien te hebben: ik deed (heel girlish) mijn ogen dicht. Maar Lara komt, zo las ík de film, wel degelijk sterker uit de strijd. Een strijd die in het specifieke verdomd universeel is.

Ook tussen mij en mijn torso kwam het goed. Ik maakte er fictie van: een vederlicht verhaal, dat van Lieke die, door haar vriendschap met de hermafrodiete Benito, ontdekt dat ze geen meisje maar een jongen is. Maar in het ‘echt’ ging het anders.

Toen ik ontdekte wat gender was, stond ik het mijzelf toe iets te doen aan die borsten die me zo volkomen vreemd waren. Als zij (transgenders) het van mij ‘mochten’, mocht ik het ook, zoiets.

‘Maat C neem ik aan’, zei de eerste arts, want dat wilden álle vrouwen. ‘Nee’, zei ik, ‘doe mij maar A.’ Dommig keek hij me aan: hij kon ze er ook helemáál afhalen. Dokter Bergman begreep me wél.

Na de operatie was ik drie pond armer, en een buik, voeten en twee erwten rijker: bijna net zo klein als die van dat vriendinnetje van toen, dat op de balletschool zat. Niet lang daarna werd ik verliefd op een homoseksuele – zij het niet uitsluitend want hij was het ook op mij – jongen. Ze neukt als een man, zou hij een vriend hebben toevertrouwd. Wat dat inhield wist ik niet precies, maar toen ik dat hoorde voelde ik me meer dan ooit mezelf: een vrouw.


Yolanda Entius is schrijver van onder meer Het verhaal van Benito Benin en dat van Fanny (Van Oorschot). Girl is nu te zien