Don DeLillo

Een fantoom in cyberspace

Don DeLillo’s nieuwe novelle, «The Body Artist», is een klassieke proeve van wat kunst vermag. En aldus sluit zijn verhaal naadloos aan bij zijn magnum opus «Underworld».

Af en toe maakt hij een minieme draai beweging met zijn rechterschouder, strekt zijn nek en laat zijn hoofd dan licht op zijn romp wiebelen. Wil hij meer ademruimte in zijn borstkas scheppen? Voegt zijn shirt zich zo beter om zijn bovenlijf? Het is een tic die me voor hem inneemt.

Het is een zonnige namiddag in het voorjaar van 1998. Don DeLillo kijkt op het terras van het Amsterdamse café De Zwart, een van de voorbordessen van het Spui, naar ’t Lieverdje. We drinken een biertje en praten over leven en ellende, literatuur en lef en over «longing on a large scale is what makes history» (Underworld, 1997).

«Kijk, daar», en Don DeLillo rolt weer met zijn rechterschouder, knikkend naar het standbeeld van ’t Lieverdje, «daar dansten ze ’s avonds omheen toen ik hier voor het laatst was, in 1966, those provo’s. I liked it, the town came alive. Fascinating material for a writer.»

Hij bekent dat hij slechts een handjevol namen kent van Hollandse schrijvers, opgepikt uit The New York Review of Books. Hij heeft onlangs één Nederlandse novelle gelezen die indruk op hem maakte, een verhaal over «jumping through time with layers of Greek-classical stuff handsomely reworked in the story». Het blijkt Het laatste verhaal van Cees Nooteboom te zijn.

Ik moest meteen aan mijn ontmoeting met Don DeLillo denken toen ik zijn nieuwste novelle The Body Artist las. Niet alleen qua omvang verwijst het verhaal naar Noote booms boekenweekgeschenk, ook in thematiek — verrassende sprongen in en door de tijd en een vleugje Ajax-classicisme — zijn er sterke overeenkomsten. Toeval? Daar valt maar weinig over te zeggen. DeLillo woont al jaren in een eigen literaire wereld.

The Body Artist is een gothic story, een poëtisch spookverhaal vol treffende details spelend in een verlaten huis aan zee waar twee mensen, de 36-jarige «body artist» Lauren Hartke en de 64-jarige cineast Rey Robles voor het allerlaatst samen ontbijten. Zijn plotselinge verdwijning (hij verlaat het huis en rijdt helemaal naar New York om daar in het appartement van zijn eerste vrouw zelfmoord te plegen) wordt gevolgd door een zeer verrassende verschijning, in het huis aan zee, van een raadselachtige man die in verleden, heden en toekomst tegelijk lijkt te leven. Hij heeft voorspellende gaven, kan de stem van zowel de cineast als de body artist imiteren en weet fragmenten van vroegere conversaties tussen Lauren en Rey te reproduceren.

Wie is hij? Een spookverschijning in het hoofd van Lauren die het verlies van Rey probeert te verwerken, een ontsnapte psychiatrische patiënt, een ET, een «verdwaalde Zen-meester», een vleesgeworden echo, een surrealistische gestalte? Of komt hij uit cyberspace, zoals Lauren zich ook afvraagt. ’s Nachts verliest ze zich graag, als troost, in eindeloze staarsessies en ziet ze op haar computerbeeldscherm wat er op hetzelfde moment gebeurt op een tweebaansweg in het Finse Kotka: auto’s die de stad in en uit rijden. De gedachte daarachter luidt: alles gebeurt overal altijd en is eeuwig met elkaar verbonden in het eindeloze wereldwijde web. Noem The Body Artist www.verstrooiing.com en je raakt aan de literair-paranoïde obsessies van DeLillo. Op het net kun je dwars door tijd en ruimte elke verbinding maken, breek je juist de barrières van tijd en ruimte af. Het internet biedt ongekende associatieve mogelijkheden voor hen die fanatiek op zoek zijn naar samenhang in de chaos.

Is «Mr. Tuttle», de geheimzinnige man die in en om het huis aan zee rondzwerft «een fantoom uit cyberspace», om uit de epiloog «Das Kapital» van Underworld te citeren?

Voor je allernaasten verzwijg je de essentie waaruit je denkt te bestaan en tegen een wildvreemde ben je zo loslippig dat je je ziel zomaar blootgeeft. Ik parafraseer een kernzin uit Underworld, DeLillo’s magnum opus, dat niet alleen gaat over een halve eeuw handel in een honkbal en de atoomdreiging tijdens de Koude Oorlog. Het is ook een roman die wordt beheerst door geheimen binnen een huwelijk, door echtparen die zich niet laten kennen, heimelijk overspel plegen of een ander worden door zich te drogeren.

Underworld is een a-chronologische roman en laat de lezer zo nadrukkelijk door de tijd heen en weer springen dat verleden, heden en wat komen gaat (de digitale snelweg naar de toekomst) een onontwarbare kluwen wordt. Het personage Albert Bronzini, schaakleermeester en ex-echtgenoot van afvalkunstenares Klara Sax, denkt al dwalend door DeLillo’s geliefde Bronx over tijd en ruimte. Uiteindelijk zijn we niet van de tijd afhankelijk.

«Er is een evenwicht, een soort distantie tussen het tijdcontinuüm en het menselijk bestaan, onze broze bundeling van soma en psyche. Weliswaar onderwerpen we ons tenslotte aan de tijd, maar de tijd is van ons afhankelijk. Die dragen we mee in onze spieren en genen, geven die door aan het volgende stel tijdproducerende schepsels, onze dochters met bruine ogen en zoons met flaporen, want hoe blijft de wereld anders draaiende. Trek je maar niets aan van de tijdtheoretici, de cesium-apparaten die leven en dood van de miniemste verzilverde miljardste seconde vastleggen. (Albert) dacht dat wij de enige cruciale klok waren, onze geest en ons lichaam, tussenstations voor de verdeling van de tijd. Sta daar eens bij stil, Einstein, naamgenoot-Albert.»

Lichaamskunstenares Lauren Hartke rouwt om het verlies van haar man, praat met de raadselachtige man, kastijdt haar lijf voor een volgende body art-act en koestert soortgelijke gedachten in The Body Artist. Niemand kan bestaan buiten de tijd om. «Je bestaat uit tijd. Dat is de kracht die je zegt wie je bent. Doe je ogen dicht en voel het. De tijd bepaalt je bestaan.» De tijd is de enige vertelling die ertoe doet, die rekt de gebeurtenissen op waardoor we kunnen lijden en gelouterd worden, de dood onder ogen kunnen zien en ermee leren leven.

De tijd ontwikkelt zich in de plooien van het bestaan, zoals de lichaamskunstenares het poëtisch verwoordt. Hoeveel mythe laten we toe in ons tijdsbesef? vraagt ze zich af. «De tijd gaat door je heen en maakt en vormt je.» Het wordt haar artistieke credo. Maar de spookverschijning in The Body Artist weet zich aan die narratieve tijd te onttrekken, hij lijkt een bewustzijnsstroom, een kunstmatige proefpersoon, een soort golem, een eros-en-thanatosprojectie van de kluizenaar-kunstenares, tot hij oplost in tijd en ruimte nadat zij een performance heeft gegeven in Cambrid ge, Massachusetts.

Het verslag daarvan, een interview door haar vriendin de schrijfster Mariella Chap man, is fascinerend omdat het journalistieke relaas álle body art van de afgelopen decennia wil samenvatten en tegelijkertijd een herschikking en herschrijving is van wat Lauren Hartke heeft beleefd en bewogen: het verhaal van veranderende lichamen en stemmen. Haar vriendin beschrijft Laurens lijf als uitgewoond, wasted. Ze lijkt kleurloos, seksloos en leeftijdloos, bijna een albino. Haar performance vol dwangmatige herhalingen is bedoeld om de toeschouwers de tijd aan den lijve te doen voelen. De trefwoorden zijn «vanitas» en «metamor fose». Vergankelijk heid maakt immers de kern van de acteur uit.

En zo zitten we midden in Ovidius’ Metamorfosen, waarin alles en iedereen vorm krijgt en voorbijgaat, verglijdt: «Ja, ook de tijd verstrijkt in een gestadige beweging als een rivier» (Boek XV). Alles verandert en toch vergaat niets. «De ziel doolt rond, verhuizend van hier naar daar, van daar naar hier; bewoont welk lichaam zij maar wil, gaat van dierenlijf in dat van mensen over, van ons weer in een dier en nooit zal zij te gronde gaan.»

Het is Ajax, verongelijkt sprekend in Boek XIII, die het onderspit delft tegen de welbespraakte Odysseus en zelfmoord pleegt. Net als cineast Rey Robles, man van veel gedaanten in The Body Artist, die de weg van Hemingway gaat, maar blijft rondspoken in het hoofd en het lijf van zijn derde vrouw.

Wat is The Body Artist? Een erotische dagdroom, een spookverhaal, een poëtisch-filosofische verhandeling over tijd en kunstenaarschap, een narratieve pas op de plaats? Nee, bovenal is Don DeLillo’s nieuwe novelle een klassieke proeve van wat kunst vermag en sluit zijn verhaal naadloos aan bij zijn grote Amerikaanse roman Underworld. Wat bezielt The Body Artist, een novelle waaruit de wereld van krant en waan van de dag systematisch geweerd zijn? Dat je pas dood bent als je uit alle gedachten gebannen bent, uit alle verhalen geschrapt, uit alle dromen verdreven.

Don DeLillo

The Body Artist

Uitg. Picador, 124 blz., ƒ42,50