Een fotograaf opgesloten in een film

Vanaf het prikbord in de gang van het filmhuis lees ik de besprekingen van het filmtweeluik van Johan van der Keuken en Ramón Gieling. Van der Keuken filmde de portretfotograaf To Sang en Gieling portretteerde Van der Keuken (en daarmee nog een keer To Sang). Eigenlijk is het dus een drieluik. De film van Van der Keuken heet eenvoudig To Sang Fotostudio. Die van Gieling heet minder eenvoudig Leven met je ogen.

In de opgeprikte stukjes wordt veelal vrij lauw geschreven over de eenvoudige film. Het kleinste, maar feitelijk centrale luik. Over de minder eenvoudige film wisselen de meningen, maar het negatieve lijkt te overheersen. Soms is de toon zelfs vrij fel. Opmerkelijk fel. Gieling zou zich hebben laten leiden door blinde bewondering en zijn portret zou een bewieroking van zijn meester zijn. Er wordt zelfs geroepen om een andere film. Een filmportret dat de meester en zijn volledige oeuvre meer recht zou doen. Men mist kritiek, al wordt niet duidelijk waaruit die kritiek zou moeten bestaan.
Gieling filmde niet alleen de filmende filmer, maar liet ook een keur aan sprekende hoofden aan het woord. Aan die hoofden heeft men zich erg gestoord. Gewichtige Duitsers, Fransen, een Amerikaan in Parijs, een Franstalige Canadees en louter loftuitende Nederlanders. Gelukkig ging mijn hoofd zo snel voorbij dat het nauwelijks zal zijn opgevallen. Sommige hoofden die je zou verwachten kwamen helemaal niet in beeld. Misschien verklaart dat iets van de felle toon in een aantal knipsels.
Mijn neefje, mijn nichtjes en mijn dochters staan ook op een foto van To Sang. Een cadeautje voor oma. Ze staan keurig in het gelid voor een alpenweide. De pose is stijf. De achtergrond kitsch. De eisen van de hedendaagse portretfotografie zijn met voeten getreden. Geen natuurlijke en spontane houdingen. Geen stemmige, smaakvol neutrale achtergrond. De foto’s van To Sang komen uit een andere wereld en uit een andere tijd. Ze zijn vreemd en dat vreemde wordt als cult gewaardeerd. To Sang werkt snel, zeker en ondemocratisch. Hij klikt en het is goed. Geen extra opnamen om eens rustig uit te kiezen. Hij ziet dat het goed is. Klaar. Dinsdag ophalen. Contant betalen. Twijfelloos vakmanschap.
Uit de korte film van Van der Keuken spreekt een groot gevoel van verwantschap met de steile Chinese fotograaf. Met grote beslistheid kneedt de fotograaf zijn klanten in de gewenste stijfheid. Hij spreekt de taal van een marionettenspeler. Hij vraagt niet of iemand iets meer opzij wil kijken, maar trekt als het ware aan een touwtje. Duwt tegen kinnen en knieën tot een gezelschap in onwrikbare harmonie in een beeld is geklonken. Van der Keuken speelt het spel mee. Hij schuift zijn pionnen de film met To Sang binnen en trekt al even beslist aan touwtjes. Een even twijfelloos vakmanschap.
Gieling gaat anders te werk. Hij is geen marionettenspeler. Hij laat de twee beeldheersers in de kleine studio omzichtig om elkaar heen draaien. Twee regisseurs in een schaduwgevecht om de spaarzame ruimte. Hij observeert de schijn van de toevalligheid en de strikte orde in de ogenschijnlijke chaos. Het doet je verlangen naar nog een vierde regisseur die dit onwaarschijnlijke ballet met camera’s en geluidshengels in die benauwde ruimte vastgelegd zou kunnen hebben.
Ja, dan is het eind zoek. Dan weerkaatst iedere volgende spiegel weer zijn eigen spiegelbeeld tot in het oneindige. De enkele weerkaatsing in het spiegelhuis van Gieling is misschien ook wel genoeg. En met die bewondering valt het wellicht ook wel mee. De meester wordt verbeeld in een menselijke maat. Met hebbelijkheden en kleine onhebbelijkheden. Vriendelijk, hoffelijk zelfs, zolang alles maar gaat zoals het moet gaan. Als een marionet even niet op zijn touwtje reageert, wordt hij licht geïrriteerd tot de orde geroepen.
In het hoofd van de filmer lijkt de film al te bestaan. Hij hoeft alleen nog maar gefilmd te worden. Kijkt u maar dromerig naar buiten. Dat wou ik toch al filmen. De fotograaf knikt. Hier spreekt iemand een taal die hij volledig begrijpt. Gaat u maar zitten. De fotograaf wordt opgesloten in zijn eigen foto. En de filmer wordt opgesloten in zijn eigen film. Toch maar mooi vastgelegd.