Film: ‘I Am Not a Witch’

Een heks, jong en vers

Margaret Mulubwa als de negenjarige Shula in I Am Not a Witch © September Film Distribution

De titel van deze film suggereert dat je secuur moet kijken om de juiste toon te vinden. Eerst lijkt humor het werk te sturen, ingegeven door de verwijzing naar jaren-vijftig-horrorfilms als I Was a Teenage Werewolf (of Frankenstein of Zombie). Maar er is een diepere laag die I Am Not a Witch een tragische dimensie geeft. Die neemt de vorm aan van een vernietigende aanklacht tegen marktwerking, opportunisme en het tot koopwaar maken van onschuld, verbeelding en menselijkheid.

Degene die geen heks is, is een meisje van acht. We zien haar voor het eerst op een stoffige weg in Zambia. Ze draagt een vies T-shirt met erop de tekst #bootycall. Hoewel seks niet in het spel lijkt (wat nog niet alles zegt), dekt de term de lading van wat er met haar gebeurt: een regeringsfunctionaris, die blijkbaar de portefeuille toerisme beheert, komt in actie na geruchten dat het meisje, Shula, een heks is. Die denkt: kan ik goed gebruiken. Een heks, ‘jong en vers’. Binnen de kortste keren is Shula op televisie, samen met de minister die haar inzet om eieren te verkopen die kakelvers blijven dankzij haar ‘magie’. Ook zal ze volgens de man zorgen voor regen die een deal mogelijk maakt om een stuk land te exploiteren.

De juxtapositie van humor tegen de achtergrond van tragedie tekent het leven van een heks. Eerst bepaalt de gemeenschap gesteund door de politie en een medicijnman dat een vrouw, zelfs een jong kind zoals Shula, een heks is. Dan krijgt die een lang, wit lint. Kijk hoe mooi en nieuw; jullie kunnen je handjes dichtknijpen, aldus de minister. Het lint wordt opgerold op een grote tol die telkens ergens wordt vastgezet. Zo kunnen de heksen vrijelijk bewegen wanneer ze op het land werken. Ook beschermt het lint de gemeenschap, omdat de heksen niet zomaar kunnen wegvliegen om mensen te gaan vermoorden.

Alsof ze al een heel oeuvre op haar naam heeft staan, laveert regisseur Rungano Nyoni, woonachtig in Wales, van oorsprong Zambiaanse, soepel tussen alle emoties die I Am Not a Witch losmaakt: shock en verwondering, woede en hilariteit, inzicht en verwarring. De fotografie, door David Gallego die drie jaar geleden achter de camera stond van het schitterende El abrazo de la serpiente (een mystiek avonturenverhaal gesitueerd in het Amazonegebied), stuurt onze blik. Bijvoorbeeld via weidse beelden van het dorre Afrikaanse landschap waarin soms, onverklaarbaar, een boom met groene bladeren staat. Ook een nachtscène waarin de heksen gehuld in een rode gloed dansen en zingen is confronterend: zien we deze vrouwen voor wat ze echt zijn, of maken we hen net zoals de minister en de Europese toeristen, telefooncamera’s in de aanslag, tot verbruiksgoederen? De heksen staan wel degelijk in een traditie van mythe en verbeelding, maar in I Am Not a Witch leggen Nyoni en Gallego bloot dat deze dingen in de moderne tijd kapotgaan aan uitbuiting en cynisme.


Te zien vanaf 13 september