United States of Trump #1: bezoek van Viktor Orbán

Een illiberale vriend voor Trump

Groene-redacteur Casper Thomas schrijft de komende tijd regelmatig vanuit Washington over het Amerika van Donald Trump. In aflevering één: de Hongaarse premier Viktor Orbán komt op bezoek in het Witte Huis.

Trump verwelkomt op maandag 13 mei de Hongaarse premier Viktor Orbán in het Witte Huis. © YouTube

Toen Donald Trump in 2016 de Amerikaanse presidentsverkiezingen won, waren de leiders van de EU-lidstaten verenigd in hun gebrek aan enthousiasme. Er klonk één dissonante stem, die van de Hongaarse premier Viktor Orbán. Hij sprak over een ‘historische gebeurtenis, waarbij de westerse beschaving succesvol losbreekt van ideologische beperkingen’. Orban zag de overwinning van Trump als een signaal dat de ‘liberale-non-democratie zijn laatste dagen beleeft en dat we na twintig jaar kunnen terugkeren naar echte democratie’.

Deze woorden waren typerend voor Orbán, die in 2014 zijn politieke missie omschreef als het vestigen van een ‘illiberale democratie’ in Hongarije. Wat Orbán wil is de invulling van het begrip ‘democratie’ veranderen. Niet de rechtsstaat, maar een homogene cultuurgemeenschap vormt voor Orbán de basis.

Sinds hij voor een tweede keer aan de macht kwam, in 2010, is duidelijk geworden wat dat in de praktijk betekent: Orbán heeft met succes de vrije pers, de onafhankelijke rechtspraak en een eerlijk kiessysteem ondergraven. Vanwege deze democratische erosie is het Europees Parlement een strafprocedure tegen Hongarije begonnen. De denktank Freedom House heeft Hongarije gedegradeerd tot de categorie ‘gedeeltelijk vrij’. Het is de eerste keer dat een EU-lid die status heeft gekregen.

Ook typerend was het podium dat Orbán destijds koos om de overwinning van Trump te vieren. Hij deed zijn uitspraken in Londen, bij de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBRD), een instituut dat onderdeel vormt van de liberale orde die Orbán zo graag ziet verdwijnen.

De bank werd opgericht in 1991, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, en had tot doel Oost-Europa en Centraal-Azië met leningen te ondersteunen. Terwijl Orbán de overwinning van Trump vierde als het einde van twintig jaar post-Koude-Oorlog-liberalisme, werden in Hongarije wegen aangelegd met geld van de ERBD. Het jaar daarvoor had Orbán de hulp van de bank ingeroepen om te bemiddelen in een conflict tussen de Hongaarse overheid en de bancaire sector.

Orbán is een leider die bijt in de hand die hem voedt, zo blijkt ook uit de miljoenen aan EU-subsidies die Hongarije ontvangt.

Deze voorgeschiedenis speelde door mijn hoofd toen Orbán op maandag 13 mei in een geblindeerde auto, getooid met een Amerikaanse en een Hongaarse vlag, voorreed bij het Witte Huis. Trump had hem uitgenodigd voor een officieel bezoek. Het was een bevestiging van wederzijdse sympathie. Orbán was de eerste nationale leider die steun voor Trump had uitgesproken. De Amerikaanse president op zijn beurt feliciteerde Orbán toen hij vorig jaar de verkiezingen won. Dat Orbán welkom was in Washington, betekende een breuk met het recente verleden. Obama had de Hongaarse premier bewust links laten liggen. Trump ontving een geestverwant. ‘Hij wordt gerespecteerd in heel Europa’, zei Trump toen Orbán naast hem plaats nam in de Oval Office. ‘Net als ik is hij een beetje controversieel, maar dat is OK.’

Ergens in Trumps bureau moet de brief gelegen hebben, met daarop de handtekeningen van Republikeinse en Democratische senatoren. Op vrijdag 11 mei deed de senaatcommissie van Buitenlandse zaken een oproep aan Trump om ‘democratische waarden niet te verwaarlozen’ en de uitholling van de Hongaarse democratie aan te kaarten bij de hoofdverantwoordelijke daarvoor.

In het bijzijn van de pers sloeg Trump dat verzoek in ieder geval in de wind. In plaats daarvan roemde hij Hongarije’s verzet tegen migratie als voorbeeld voor de rest van Europa. Hij prees een zichtbaar tevreden Orbán als de ‘verdediger van Christelijke gemeenschappen’. Het respect dat Orbán niet krijgt van de meeste van zijn Europese collega’s, bleek in Washington overvloedig aanwezig.

Niemand koesterde de illusie dat Trump, met de deuren eenmaal gesloten, Orbán wel een stevige schrobbering gaf. Het joviale uitgeleide naderhand en de duim die Trump omhoog stak toen Orbán weer in zijn auto stapte, doen het omgekeerde vermoeden.

Trump had misschien zelfs advies ingewonnen. De Amerikaanse ambassadeur in Hongarije zei tegen The Atlantic dat Trump dolgraag in Orbáns positie zou verkeren. De uitspraak deed alarmbellen rinkelen in de VS. Het enige dat de orbánisering van de Amerikaanse politiek nog kan voorkomen is de Amerikaanse grondwet. Zolang dat fundament intact blijft, heeft trumpisme een houdbaarheid van maximaal acht jaar. Orbán zit inmiddels in zijn derde opeenvolgende termijn en was al een keer eerder premier.

Maar ook in acht jaar tijd kunnen oude wereldordes vallen en nieuwe verrijzen. En met de warme ontvangst van een Europese ‘illiberale democraat’ in het Witte Huis onderstreept Trump zijn nieuwe illiberale koers. Hij verwaarloost de vriendschap met Europese democratieën. Liever haalt hij de banden aan met Vladimir Poetin, de Braziliaanse president Jair Bolsonaro en andere autoritaire leiders. Zo groeit langzaam een antiliberale wereldorde, die met ieder handenschudden tussen haar voormannen steviger wordt.

De wijze waarop autoritaire leiders de strijd hebben aangebonden met de mondiale liberale democratie wordt meestal beschreven in ideologische termen. Het gaat dan over hun gebrek aan respect voor pluralisme en de instituties die tegenwicht bieden aan de macht.

Maar er is een kant van de groeiende antiliberale wereldorde die minder vaak wordt belicht. De bezorgde senatoren sneden dat punt aan in hun brief. Hun ongenoegen met Hongarije kwam niet alleen voort uit Orbáns ondermijning van de politieke vrijheden, maar ook van economische. Ze wezen op de aantasting van eigendomsrechten en de greep van de staat op de economie in Hongarije. Familie en vrienden van Orbán zijn rijk geworden dankzij overheidscontracten. Het conflict waarbij de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling bemiddelde, ging over de mate waarin de bankensector in handen is van de Hongaarse overheid en gebruikt wordt als inkomstenbron voor de staat.

Ook in de VS botst het gedrag van de hoogste machthebber steeds vaker met de principes van de vrije economie. Trump heeft gebroken met de ongeschreven regel dat een president zich niet bemoeit met het beleid van de Federal Reserve. Hij dringt openlijk aan op renteverlaging en het aanzetten van de geldpers. Trump gebruikt zijn functie als president ook om zijn eigen zakelijke belangen te dienen en hij hanteert handelstarieven als machtsinstrument om zowel China als Europa onder druk te zetten, ook al betaalt de Amerikaanse consument hiervoor de rekening. Autocratisering van de economie en de politiek gaan gelijk op, zo blijkt. Corruptie is het symptoom van deze aandoening.

Wat niet wil zeggen dat alle antiliberalen automatisch één front vormen. De Hongaarse premier onderhoudt juist goede banden met China en Rusland. Orbán heeft Hongarije opengesteld voor Russische banken en leunt op Moskou om in haar energiebehoefte te voorzien. Onlangs was Orbán op bezoek bij Xi Jinping om te praten over hoe Hongarije kan profiteren van de nieuwe handelsroutes die China aanlegt. Orbán ziet Huawei, de Chinese telecomgigant, als mogelijke partner om mobiele netwerken te ontwikkelen in Hongarije. Het is niet toevallig dat Washington plotseling met een uitnodiging kwam toen bleek dat Orbán ook bij Amerika’s strategische rivalen in het gevlei probeert te komen.

Voor nu werkt Orbáns strategie: een kleine economie met tien miljoen zielen is een opvallende speler op het wereldtoneel geworden. Dankzij Orbáns onverschilligheid over democratische vrijheden, is Hongarije voor zowel Rusland, China als de VS een aangrijpingspunt binnen de EU geworden. De vraag is of Orbán dit spel kan volhouden, of dat een van die grootmachten meemaakt wat de EU is overkomen: Orbán die bijt in de hand die hem voedt. Zijn bezoek aan Washington heeft in ieder geval verdere duidelijkheid opgeleverd wat betreft Europa’s transatlantische bondgenoot. Door de deuren open te stellen voor het zwarte schaap van Europa, heeft de leider van de VS weer eens kleur bekend.