Een imam voor vrouwen en dieren

ANKARA - Voor de metselaar Bekir is het moeilijk te begrijpen. Vrouwen die bij begrafenissen naast de mannen staan en deelnemen aan het gebed. En mannen die in het Turks in plaats van in het Arabisch willen bidden. Hij veegt het zweet van zijn voorhoofd en zegt: ‘Ik weet niet wat ik van die imam Yasar Nuri moet denken. Hij zegt wel heel vreemde dingen. Sommigen zeggen dat hij een heiden is.’

De preken van Yasar Nuri Oztürk zijn elke week onderwerp van discussie in Turkije. Gaat Turkije onder zijn leiding de islam moderniseren? Of is hij slechts een woordvoerder van militairen die het fundamentalisme in toom willen houden?
Oztürk heeft de afgelopen twintig jaar tientallen boeken gepubliceerd en een column geschreven voor de grootste krant van Turkije. Toch trekt de theoloog pas sinds anderhalf jaar veel aandacht. Bijna elke dag is hij op de televisie te zien en bijna elke week verschijnen er interviews met hem in de kranten. Hij zegt dingen die tot voor kort ongehoord waren in Turkije. Het rekenen van rente, wat de koran absoluut verbiedt, is volgens hem in bepaalde situaties door de vingers te zien. Vrouwen mogen van hem zonder hoofddoek bidden, als ze zich maar op Allah concentreren. Hij vindt het begrijpelijk dat Turken in het Turks met Allah willen praten in plaats van in de Arabische teksten waar ze geen woord van verstaan.
Oztürk werd een beroemdheid kort na 28 februari vorig jaar. Op die dag riep het Turkse leger de islamisten een halt toe. Een jaar daarvoor was het ondenkbare gebeurd. Het land van Atatürk - de stichter van de republiek, die van Turkije een modern land wilde maken waarin staat en religie strikt gescheiden waren - was in handen gekomen van een islamistische regering. Een jaar lang werd ze geduld, maar in februari 1997 maakte ze onder druk van het leger plaats voor een coalitie die braaf de instructies van de militairen volgde. Er was echter een probleem. Turken zijn moslims. Als de islam van de Welvaartspartij - na het verbod teruggekomen onder de nieuwe naam ‘de Partij van de Deugd’ - niet mag, welke islam is dan wel goed?
EEN SCENE uit een talkshow, waarin gasten vragen mogen stellen aan Oztürk. Een vrouw: 'Een kennis van mij zegt dat als mijn kleren voor het bidden door mannen zijn gezien, ik daarin niet kan bidden, anders is mijn gebed in de ogen van Allah niet geldig. Is dat juist?’ Oztürk: 'Zeg tegen die kennis van u dat ze bij een psychiater onder behandeling moet.’ Een andere vrouw zegt dat ze bij het slachtfeest thuis blijft omdat ze er niet tegen kan de dieren te zien waarvan de kelen worden doorsneden. Oztürk: 'Ik weet niet hoe wij Allah in het hiernamaals moeten uitleggen dat we zulke wreedheden begaan tegenover dieren. De koran zegt dat dieren bij het slachten zo min mogelijk pijn moeten lijden. Als in de tijd van profeet Mohammed de mogelijkheid had bestaan dieren te verdoven, had hij dat meteen gedaan.’
DE IDEEEN van Yasar Nuri Oztürk zijn niet nieuw. De islamitische tecdid-beweging, die zich verzet tegen een interpretatie van de koran op grond van tradities, bestaat al sinds eind vorige eeuw. Tecdid heeft vooral aanhangers in Pakistan, Egypte, Tunesië en Turkije. De grondbeginsel van deze beweging is dat zij de koran als de enige bron accepteert. Zij verwerpt alle personen, instituties, imams en sektes die in die 1400 jaar na de profeet hebben bestaan en een belangrijke positie hebben binnen de islam.
Oztürk: 'Wat ik vertel is honderd jaar geleden ook al verteld. Het is echter altijd met een sluier bedekt. Mijn strijd zal misschien ook bedekt worden. Ik wens dat deze discussie een filosofische grond krijgt in plaats van een politieke. Alle godsdiensten die het speeltje worden van de politiek zijn gedoemd tot verval. De islam is universeel. Als je de islam tot een geografisch gebied beperkt, is het geen godsdienst meer maar een ideologie. Islam is geen ideologie.’
ZUHAL STUDEERT sociologie aan de Universiteit van Ankara. Ze ondervindt veel problemen op de universiteit omdat ze weigert haar hoofddoek af te doen. Het hoofddoekenverbod op de universiteiten was door wijlen president Özal afgeschaft. Na de ingreep van de militairen op 28 februari is het weer ingesteld. De verwachting is dat het verbod vanaf volgende schooljaar strikt zal gelden. Zuhal: 'Yasar Nuri Oztürk is de spreekbuis van de leidende elite van Turkije. Sommige dingen die hij zegt zijn werkelijk belachelijk. Hij vergoelijkt het innen van rente bijvoorbeeld. Ik begrijp niet hoe een theoloog zo ver kan gaan. Hij heeft zijn ziel verkocht.’
Schrijver Ahmet Altan ziet het anders: 'Als de islam ooit hervormd wordt, zal dat in Turkije gebeuren. Turken zitten namelijk anders in elkaar dan Arabieren. Hun levensstijl is al gemoderniseerd. Ze drinken alcohol, plegen overspel, gaan zelden naar de moskee, bidden maar één keer in de week etcetera. Het enige waar ze moeite mee hebben is hun geweten. Als de islam zodanig gemoderniseerd is dat Turken geen last meer hebben van hun geweten, is dat alleen maar goed.’
In zijn toespraken en preken tracht Oztürk voortdurend de mensen ervan te overtuigen dat de islam geen godsdienst is die haar volgers zware, onuitvoerbare taken oplegt. 'Ik zal nu een voorbeeld geven dat door alle moslimtheologen onder het tafelkleed is geschoven. Op een dag zegt profeet Mohammed tegen een van zijn volgers dat hij de straat op moet gaan en moet roepen dat iedereen die in Allah en zijn profeet gelooft naar het paradijs zal gaan; “Roep erbij dat de woorden van mij afkomstig zijn.” Terwijl de man dat een paar keer roept, komt hij toevallig Omar tegen. Omar, een van de belangrijke medestanders van de profeet en na de dood van Mohammed een van zijn opvolgers, zegt tegen de man: “Wat sta je hier te roepen?” De man zegt dat hij het op verzoek van de profeet doet. Omar beveelt de man terug te gaan naar huis en er met niemand over te praten. Omar denkt dat de mensen na die wetenschap lui zullen worden en helemaal niets meer zullen doen.’
Het volk heeft vooralsnog moeite met het accepteren van de uitspraken van Oztürk. Sommigen zeggen dat hij een alaviet is, een minderheid die een liberale stroming van de islam aanhangt. Anderen beweren dat Oztürk door joodse zakenmannen is ingehuurd. Sommigen stellen zelfs dat hij voor de Turkse Geheime Dienst werkt. Oztürk: 'Ik ben gewend geraakt aan dat soort beschuldigingen. Ik heb niets te verbergen. Bijna elke dag geef ik een conferentie. Iedereen mag mij uitnodigen.’
Oztürk heeft een hekel aan iedereen die de islam politiseert, maar doet hij niet hetzelfde door steun te geven aan politieke maatregelen zoals het opheffen van bepaalde religieuze scholen? Oztürk: 'Ik heb een heleboel vrienden die belangrijke posities hebben in het Turkse bestuur. Daar ben ik trots op. Ik bedrijf geen actieve politiek, maar als het gaat om de toekomst van onze republiek, deins ik er niet voor terug om mijn mening te geven.’
'IS MIN VASTEN nog geldig als ik mijn tanden poets, imam Yasar Nuri’, vraagt een gast van de Turkse Oprah Winfrey. 'Zolang je de tandpasta niet inslikt wel’, antwoordt Oztürk, en hij vervolgt: 'Ik maakte mee dat een bouwvakker van de tweede verdieping op een paal was gevallen en hevig bloedde. Een man snelde naar mij en vroeg in paniek: “Imam, is zijn vasten nog geldig?” Wat maakt het uit of zijn vasten nog geldig is. De man gaat dood.’