Een klein beetje groot

Avro, NPS en VPRO, daar moeten kinderen die niet louter aan het cartooninfuus willen of mogen, het van hebben. Soms maakt de VPRO zelfs documentaires ¢ver kinderen v¢¢r kinderen. Momenteel loopt de reeks ‘Ik ben boos’. De eerste drie afleveringen leverden mooie portretten op. ‘Villa Achterwerk’, zondag 10.05 uur, Nederland 3. ..LE Door de prachtserie De man met de hoed loopt een jochie - onduidelijk is waarom. Iets van: het is voor kinderen dus moet er een kind in? Onnodig, omdat juist de VPRO kinderen het volle pond geeft - in wat voor, met en over hen wordt gemaakt. Zoals Masterclass acteren en Ik ben boos.

In Masterclass waren kinderen met acteerambitie te gast op tv- of filmset om les te krijgen van een grootheid. Ik zag Dieuwertje Ma-Flodderen met Nelly Frijda en Zsu Zsu als Madelief met ‘opa’ Rijk de Gooijer. De beroeps troffen de juiste toon: geen gehurk en gekir, maar kritiek, tips en als suikerklontje het verdiende compliment.
Vooral dat van De Gooyer was een enorme beloning want die schaafde zonder strijkages aan Zsu Zsu’s toon, die leed aan het euvel van veel kinderen die een kind spelen: kinderachtig. Wat geãllustreerd werd door het feit dat Dieuwertje en Zsu Zsu als ze niet acteerden verre van kinderachtig spraken. Allemachtig, wat loopt er een generatie vroegwijzen rond. Daarbij vergeleken was ik op mijn twaalfde zes - en dan had ik een oorlog meegemaakt.
Dat kinderen vroeg deel uitmaken van de volwassenenwereld is niet nieuw. De extreme afscheiding van 'jeugd’ is historisch een betrekkelijk jong en geografisch een beperkt verschijnsel en voor mijn gevoel viel het hoogtepunt in de jaren vijftig in Nederland. Dat dat is veranderd lees je alleen al af aan de achterpagina van de VPRO-gids, vol kinder- en jongerenbrieven waarin geen probleem onbesproken blijft. Dat de televisie die verandering mee veroorzaakt lijkt buiten kijf: werelden komen binnen die vroeger gesloten waren. Maar er is ook een materi‰le kant: voeding, gezondheidszorg en vroegere puberteit.
Of er meer kinderen boos zijn dan vroeger weet ik niet (niet uitgesloten in de zich ontwikkelende slachtoffercultuur), wel zijn er meer die het laten weten.
Ik ben boos had een verongelijkt programma kunnen opleveren dat de kijker 'niet klagen maar dragen’ zou doen verzuchten. Maar de eerste drie boze meiden leverden geen gemengde gevoelens op. Mag Marije alsjeblieft boos zijn vanwege haar astma, eczeem, allergie‰n in tal en de wrede manier waarop veel kinderen reageren? Als ze ondanks alles afzwemt, deel je in haar triomf.
Claartje van negen schrijft gedichten uit en over verdriet: 'Soms is mijn moeder triest/ omdat mijn vader niet meer voor haar kiest.’ Als ze met lotgenoot David praat, hoor je twee wel erg vroegwijze kinderen. Maar dat komt ook doordat wie hen zekerheid moesten geven dat niet waarmaakten. Al zou je willen dat ze meer kind waren in 'onschuldige’ zin, hun ervaringen maken dat onmogelijk. Waardoor ze bij voorbeeld bedenken hoe gek het is dat er oma’s en opa’s aankomen die niet meer bij elkaar zijn.
Dan Lynn van elf die groot wil zijn. Ze is zo maar opeens verdrietig en haar vader zegt begripvol dat dat de leeftijd is. 'Dan ben ik toch wel een beetje gelukkig.’ Ze lacht er zelf om: 'Nou ja, dan denk ik: gelukkig.’ Ze is haar lange haar zat, dus knipt haar moeder: 'Je gaat me niet vermoorden hŠ, straks?’
Verhuizing leidt tot veel weggooien, al overleeft de knuffelbeer. 'Papa doet groot tegen me.’ Ontroerend vanwege de kindertoon waarmee 'papa’ wordt uitgesproken. Papa, die de eerste nacht in het nieuwe huis zegt: 'Slaap lekker; ik doe het licht uit.’ Want Lynn is een klein beetje 'groot’; Çn kind. Prachtportret van een overgangsgebied.
Vinden kinderkijkers dat ook? Het is, in Theo Thijssen-termen, minder Jongensjaren dan Kees de jongen. Maar dat schijnen sommige kinderen ook mooi te vinden. Zou het toeval zijn dat de regisseurs vrouwen waren?

  • Het instrumentenhuis: Mooi portret door Ireen van Ditshuyzen van slagwerker en theaterman Paul Koek, wiens wereld uit geluid bestaat. Over de verschillende ritmes in water en de vredige rust van een koelkast die ’s nachts aanslaat. Uniek talent, zegt Louis Andriessen. VPRO, zondag 12 april, Nederland 3.
  • Een taal met een vreemde: Documentaire van Kees Hin over schizofrenie. Ongezien de moeite waard, want Hin. VPRO, zondag 12 april, Nederland 3.