Actievoeren in een virtuele zwerm

Een kolkende stroom hackers

Anonymous voert gecoördineerde aanvallen uit op websites van bedrijven en overheden. Maar wie zijn de anons, en wat leveren hun acties op? ‘We do not forgive. Expect us.’

Medium anonymous

HOUSTON, AUSTRALIË, drie jaar geleden. Bij een kantoor van de Church of Scientology staat een groep gemaskerde jongeren te protesteren tegen de praktijken van wat zij beschouwen als een gevaarlijke sekte. Een wat oudere tv-journalist interviewt een van hen. ‘Wij zijn Anonymous’, zegt de jongen. Hij legt uit waarom Scientology een gevaar is voor ieders persoonlijke vrijheid. Het duizelt de journalist van de informatie. Als de camera uit staat (maar een medeactivist nog steeds filmt, voor YouTube), vraagt de journalist hoe de jonge man toch aan zo veel kennis komt. 'Ik geloof dat we door jullie de internetgeneratie worden genoemd’, antwoordt hij. 'Wij zoeken dingen op, wij duiken erin. Wij googelen. Dat is tegenwoordig een werkwoord, meneer.’
Dat jaar (2008) werd de internetgroep Anonymous vlees. Het losse collectief, bestaande uit doorgewinterde internetgebruikers, van wie sommigen met genoeg kennis om computers te hacken, deed toen voor het eerst van zich horen in real life. Anonymous had de oorlog verklaard aan Scientology, dat het in het hoofd had gehaald YouTube te dwingen een filmpje te verwijderen van acteur Tom Cruise, die met opengesperde ogen en een maniakale lach uitlegt hoe Scientology de wereld redt van het kwaad. De anons, zoals Anonymous-aanhangers zich noemen, hadden juist zo'n lol gehad om dat filmpje.
Toen ze gingen googelen ontdekten ze hoe verdorven 'Co$’, zoals ze de sekte in hun internet-speak aanduidden, werkelijk was. Dat schreeuwde om actie volgens Anonymous-recept: hard, grappig en vanachter een beeldscherm. Het begon met een filmpje met beelden van woeste wolken, begeleid door een computerstem. Hello Scientology, we are Anonymous. De stem legde uit dat de groep besloten had Scientology te vernietigen, for the good of your followers en omdat Scientology een gevaar was voor de vrijheid van meningsuiting. Het eindigde met de legendarische zinnen die sindsdien de afsluiting vormen van elke Anonymous-boodschap: 'We are Anonymous. We are Legion. We do not forgive. We do not forget. Expect us.’
Anonymous-aanhangers begonnen Scientology te bestoken met haatmail, dreigtelefoontjes en faxen van zwart papier, waardoor de inkt uit hun faxapparaten werd gezogen. Uit naam van Scientology-afdelingen over de hele wereld werden duizenden pizza’s en taxi’s besteld. Maar de ruggengraat van de aanval werd gevormd door Anonymous’ handelsmerk: distributed denial-of-service attacks (ddos-aanvallen). Anonymous-aanhangers bestookten de Scientology-websites met informatieverzoeken waardoor ze onbereikbaar werden. Hun wapen was (en is) het Low Orbit Ion Cannon (LOIC), een programmaatje dat vrijwillig door aanhangers wordt gedownload om websites te bestoken. Anonymous beschouwt ddos-aanvallen als legitieme online varianten van de sit-in of de ludieke bezettingsactie. Overheden denken er anders over. In Nederland staat er een jaar gevangenisstraf op. In de VS tien jaar.
De aanvallen van Anonymous brachten bestrijders van Scientology die al jaren bezig waren in problemen. Scientology schreef de anoniem uitgevoerde acties aan hen toe en dreigde met dure rechtszaken. Dat bracht Anonymous tot een koerswijziging: op straat kon zonder kans op gevangenisstraf en zonder law suits gedemonstreerd worden, tenminste: voor wie onherkenbaar was. Anonymous koos voor het Guy Fawkes-masker. Een masker dat in Engeland wordt gedragen op 5 november, de dag dat wordt herdacht dat Guy Fawkes er in 1605 niet in slaagde het House of Lords met buskruit op te blazen. In de stripserie V for Vendetta, verfilmd in 2006, gaat achter het masker hoofdpersoon 'V’ schuil: een wraakzuchtige anarchist met talent voor het hacken van computers. Het witte gezicht met de subtiele glimlach, dunne snor met opgekrulde punten en het zwarte puntbaardje is inmiddels uitgegroeid tot een van de symbolen van Anonymous. In real life verloochende de groep haar afkomst niet. Foto’s van een gemaskerde Anonymous-menigte die voor een Scientology-kantoor demonstreert voorzag ze van het bijschrift: 'Oh fuck. The internet is here.’
Na 2008 verdween Anonymous uit de krantenkolommen, hoewel de anti-Co$-maskerades doorgingen en online talloze andere operaties werden uitgevoerd. Vorig jaar was de groep ineens terug in het nieuws. Anonymous werkte al jaren samen met Wikileaks. Toen na de publicatie van de Amerikaanse ambassade-telexen Visa, Mastercard en Paypal weigerden nog langer Wikileaks-donaties door te geven en Amazon Wikileaks verbande van haar servers, lanceerde Anonymous Operation Payback. Er werden (met wisselend succes) hevige ddos-aanvallen op de bedrijven uitgevoerd en mirror sites opgezet met kopieën van de Wikileaks-informatie. Operation Payback maakte Anonymous wereldberoemd. Politici en journalisten noemden de groep nu 'een hackersorganisatie’. Dat de groep meer is dan dat bleek tijdens de opkomst van de Occupy-beweging, die door Anonymous van meet af aan gesteund werd. De groep verspreidde persverklaringen en filmpjes, waarin nu meestal een persoon met Guy Fawkes-masker figureerde, met soms tamelijk populistische boodschappen over verzet tegen 'de elite van zelfverrijkers’.

HET PROFIEL van de gemiddelde anon is moeilijk vast te stellen. Uit onderzoek van de Erasmus Universiteit in Rotterdam bleek dat de bezoekers van een Anonymous-website jong waren, zestien tot 25, voornamelijk Amerikaans, West-Europees en man. Sinds de WikiLeaks-operatie beet de FBI zich in de groep vast. In de VS, Groot-Brittannië en Nederland werden in total meer dan dertig arrestaties gepleegd. De arrestanten waren allemaal mannen, in de leeftijd van 15 tot 42 jaar.
Anonymous-aanhanger /dev/null/ 2>&1 (een Linux-term), met wie De Groene Amsterdammer e-mailcontact had, past niet in dat beeld. Ze is naar eigen zeggen een vrouw van 39. 'Iedereen is Anonymous: advocaten, leraren, winkeliers, werklozen, huisvrouwen en studenten. We zijn overal, er wonen waarschijnlijk mensen die zich met Anonymous associëren bij jou in de straat. Wij hebben geen leider, wij zijn een collectief van individuen’, schrijft ze. /dev/null/ 2>&1 schat dat er in Nederland een paar honderd actieve anons zijn. Hun doel: 'Het opkomen voor de maatschappij, het verzetten tegen de controle, de oprijzende politiestaat, onrecht in de wereld, corruptie, privacy enzovoort. Dit zijn toch de sleutelwoorden die samen een woord vormen waar iedereen waarde aan hecht, namelijk: vrijheid.’
None of us is as cruel as all of us, luidt het motto van Anonymous. Het verwijst naar de beginjaren van de beweging. Op imageboard 4chan, een forum voor de uitwisseling van plaatjes, nam vrijwel niemand de moeite in te loggen met een nickname. De gebruiker kreeg dan als naam 'Anonymous’. Op 4chan ontstond de gewoonte om met een groep af te spreken andere internetfora en discussiesites te verstoren door met z'n allen beledigende teksten te plaatsen en bizarre nepdiscussies te starten - voor de lol. Of, zoals anons zeggen, for the lulz. 'Lulz’ is een verbastering van 'LOL’ (laughing out loud). Anonymous-humor is nerd-humor: hard en smakeloos. Het /b/-forum van 4chan, waar onder meer werd besloten tot de aanval op Scientology, wemelt van de racistische, vrouwonvriendelijke posts. Waaronder een plaatje van holocaustslachtoffers met daarin een afbeelding van Hitler geplakt die in een tekstballonnetje zegt: 'I did it for the lulz.’
Hoe ongrijpbaar de beweging is, blijkt uit de eerste grote gecoördineerde aanval die onder de naam Anonymous plaatsvond. Doelwit was de website Habbo Hotel, een virtueel hotel waar tieners, weergegeven door een persoonlijk karaktertje, kunnen rondlopen, elkaar ontmoeten en chatten. Toen het gerucht ging dat de Habbo-moderators zich discriminerend gedroegen jegens zwarte hotelgastjes meldden honderden anons zich aan om hen mores te leren. Ze overspoelden het hotel met 'nigra’s’, zwarte mannetjes met discokleren en afrokapsels. Niet alleen om de moderators te sarren, maar ook om de jonge gebruikertjes gek te maken. Uiteindelijk kreeg het hacktivisme (het inzetten van computer skills voor libertair activisme) de overhand. Of, zoals een anon het online stelde: 'What we do is fun, but with a cause.’
En zo kon het gebeuren dat Anonymous platenmaatschappijen en artiesten aanviel (Gene Simmons van Kiss) die illegaal downloaden wilden bestrijden. Dat een grote operatie werd opgezet met een eigen afdeling (Antisec) om de cyber security business aan te pakken. En dat Anonymous zich al vroeg mengde in de Arabische lente.
Zodra de onrust in Tunesië begon, probeerde Anonymous de kwetsbaarheid van het regime te tonen. De websites van Ben Ali’s regime werden met ddos-aanvallen neergehaald, en ook de staatsservers die al het Tunesische internetverkeer controleerden werden bestookt. Er werden safe packages verspreid met software en instructies om de censors te omzeilen. Kleine groepjes anons zorgden voor defacements van overheidssites en lieten er boodschappen achter als: 'Onthoud: hoe harder je ze afknijpt, hoe harder de burgers zich zullen verzetten tegen je heerschappij.’
Inmiddels is Anonymous niet meer weg te denken uit de internetcultuur. Het Guy Fawkes-masker is tegenwoordig moeilijk verkrijgbaar. 'Ik kan het voor u bestellen’, zegt de eigenaar van een feestwinkel in Amsterdam. 'Dat gaat wel een weekje duren. Veel vraag naar, het hele jaar door.’ Van Anonymous heeft de winkelhouder, een wat oudere heer, nog nooit gehoord.
Ook het wetenschappelijke onderzoek komt op gang. Bart Cammaerts, onderzoeker aan de London School of Economics and Political Science, noemt Anonymous 'vloeibaar’. 'Er is geen lidmaatschap en geen organisatiestructuur.’ Volgens de onderzoeker tonen de operaties van Anonymous de toekomst van actievoeren, met het internet als tool. 'Het is wat activisten altijd al gedaan hebben: vroeger moest je lang vergaderen, flyeren en vertrouwen op mond-tot-mond-verspreiding van je plannen. Met het internet gaat mobiliseren van mensen en het coördineren van acties veel efficiënter, sneller en goedkoper.’ Volgens Cammaert staan de repressieve reacties niet in verhouding tot het 'gevaar’ van Anonymous. 'Veel landen zijn erg bezig met cyber war en cyber security, en vanuit dat idee wordt er hard opgetreden. Men denkt al snel dat de nationale veiligheid in gevaar is als Anonymous in actie komt.’
Ook Justus Uitermark, socioloog aan de Erasmus Universiteit, deed onderzoek naar Anonymous. Onlangs publiceerde hij een diepgravend artikel in het academische tijdschrift Sociologie ('Revolutie “for the lulz”: De opkomst en transformatie van de online sociale beweging Anonymous’). Voor zijn onderzoek begaf hij zich zes maanden lang in online Anonymous-kringen. Hij hing onder meer rond op de verschillende internet relay chat-kanalen (irc’s) waar anons met elkaar targets uitzoeken en acties voorbereiden.
In zijn artikel beschrijft hij Anonymous als 'een doorlopend transformerende virtuele zwerm die zich tijdelijk formeert rond uiteenlopende virtuele acties op het internet’. Een beweging, maar zonder gestolde structuren, zoals een kantoor of betaalde medewerkers. Anons zelf zeggen het een tikje prozaïscher. In een chat die Uitermark volgde, beschreven ze zichzelf als 'giant globs of digital mucus’: reusachtige klompen digitaal slijm. 'Anonymous hangt aan elkaar van idioten en briljante mensen, van natuurlijke leiders en maniakken. Het is een kolkende stroom’, vertelt hij. In de chatrooms was doorgaans het gebabbel niet van de lucht. Er werden allerlei doelen geopperd en net zo snel weer afgevoerd na een snelvuur van cynische reacties. Als er meerdere targets voor één operatie overbleven werd soms een online stemsessie georganiseerd. Bij overeenstemming volgde het openen van een apart chat-kanaal om de actie op touw te zetten.
Maar om een site plat te krijgen, moeten voldoende mensen tegelijkertijd vuren met het Low Orbit Ion Cannon. Ook als het alleen gaat om het trekken van aandacht zijn grote aantallen activisten nodig. Anonymous heeft geen gouden formule om zo'n 'kritische massa’ te bereiken. 'Het succes wordt bepaald door onvoorspelbare ketenreacties’, zegt Uitermark. 'Het internet is een infrastructuur van duizenden menselijke schakelaars die voortdurend boodschappen doorsturen of juist negeren. Of een idee aanslaat is lastig van tevoren te zeggen, omdat het niet alleen van het idee afhangt maar vooral van wie het oppikt en doorgeeft. Een trilling kan via een ketenreactie een lawine veroorzaken, maar meestal gebeurt er niks.’
Afgelopen zomer werd op een van de irc-kanalen van Anonymous voorgesteld om Facebook 'te vernietigen’ wegens het schenden van de privacy. Er werd een aparte chatroom voor de operatie opgericht (#opfacebook), en het liep storm. Maar al snel werd via aan Anonymous gelieerde Twitter-accounts het bericht verspreid dat de operatie niet legitiem was. Als reden werd gegeven dat de actie onschuldige Facebook-gebruikers zou treffen. 'We don’t kill the messenger. That’s not our style.’ De voorbereidingen gingen echter door. Totdat Anonymous de privé-gegevens publiceerde van een van de drijvende krachten achter de operatie. Niemand wilde de kans lopen de bak in te draaien. Operatie Facebook laat zien dat er wel degelijk iets van een Anonymous-hiërarchie bestaat.
Maar de 'gigantische klompen digitaal slijm’ hadden toch geen leiders? 'Dat is wat Anonymous-aanhangers graag zeggen. Maar in de praktijk is er altijd leiderschap. Bij Anonymous kun je spreken van emergent leadership. Sommige mensen komen na verloop van tijd opborrelen. Ze worden prominent, bijvoorbeeld omdat ze moderator zijn van een belangrijk chat-kanaal of omdat ze opzienbarende hacks uitvoeren. Centrale en bekwame anons hebben een groter bereik, bijvoorbeeld omdat ze meer volgers hebben op Twitter.’

ANONYMOUS KAN een formidabele tegenstander zijn, zeker als de beweging zich aangevallen voelt. In februari werd een aanval gelanceerd op Aaron Barr, directeur van cybersecurity-bedrijf HBGary, die in de Financial Times had geroepen dat hij de leiders van Anonymous had achterhaald. Twee dagen later had Anonymous zijn iPad gewist, zijn Twitter-account gehackt, de website van zijn bedrijf gedefaced, de bedrijfsservers onklaar gemaakt, terabytes aan backup-informatie gewist en meer dan tachtigduizend bedrijfsmails bemachtigd. Uit die mails bleek dat HBGary en twee andere beveiligingsbedrijven WikiLeaks tot zwijgen wilden brengen met illegale methodes, en dat Barr samenwerkte met overheidsdiensten bij het opzetten van een systeem van sock puppets: valse accounts op sociale mediasites, bedoeld om mensen informatie te ontlokken en hun computersystemen te infecteren met inbraakprogrammaatjes.
Eind oktober pakte Anonymous zelfs het uiterst dodelijke Mexicaanse drugskartel Los Zetas aan nadat het een Anonymous-aanhanger had ontvoerd. Anonymous liet weten dat een lijst was opgesteld met contactpersonen van Los Zetas, onder wie corrupte politieagenten, politici en journalisten. Het kartel kondigde aan dat voor elk contact dat bekend werd gemaakt tien willekeurige personen gedood zouden worden. Maar het liet de anon vrij, waarna Anonymous de operatie opschortte.
Bart Cammaerts van de London School of Economics betwijfelt of de acties van Anonymous echt iets opleveren. 'Soms lijkt het een theaterstuk: het performen van protest. Als je leest over het neerhalen van sites, dan klinkt dat spectaculair. Maar de site van Sarah Palin (die had opgeroepen “to hunt down Assange like Bin Laden” - jb) is maar een paar minuten uit de lucht geweest. Hetzelfde geldt voor de sites van Visa en MasterCard, de onbereikbaarheid duurde maar kort. De vraag is wat er structureel verandert door zo'n Anonymous-actie.’
Socioloog Uitermark vindt het te makkelijk om Anonymous te bagatelliseren. 'Je kunt zeggen dat hun operaties niets opleveren. HBGary bestaat nog, WikiLeaks wordt nog steeds services ontzegd. Maar meer mensen weten nu hoe schimmig het eraan toegaat in de beveiligingssector en hoe WikiLeaks wordt gesaboteerd. En in het geval van Tunesië leverde Anonymous een kleine maar misschien wel noodzakelijke bijdrage. Anonymous liet zien dat het regime kwetsbaar was. Als ik een opstandeling was in Tunesië zou ik me gesterkt voelen als een overheidssite gedefaced werd met een revolutionaire boodschap. Het valt in het niet bij mensen die zichzelf in brand steken, maar in een situatie waarin het kwartje twee kanten op kan vallen, kunnen de acties van Anonymous verschil maken.’


met dank aan Karin Spaink