Een kruispunt in het leven

Siegfried Lenz, Het begin van iets, € 9,90

Drie jaar geleden verraste Siegfried Lenz (1926) iedereen die dacht dat hij uitgeschreven was met de wonderschone novelle Een minuut stilte, over de noodlottig geëindigde zomerliefde tussen een achttienjarige gymnasiast en een jonge lerares.
Lenz behoort met zijn generatiegenoten Heinrich Böll en Günter Grass tot de belangrijkste naoorlogse Duitse schrijvers. De lof en het publiekssucces van het nieuwe werk bracht zijn Nederlandse uitgever dit voorjaar tot een heruitgave van zijn monumentale roman Duitse les (1968), een mijlpaal in de Duitse literatuur.
Wat Lenz als schrijver van korte verhalen vermag, blijkt uit de kleine selectie van negen verhalen die vertaler Gerrit Bussink samenstelde uit de periode 1953-1994. Met uitzondering van het oubollige, koddebeierachtige verhaal Het wonder van Striegeldorf (1957) - een merkwaardig Fremdkörper in deze kakelfrisse keuze - maakt deze bundel je weer eens bewust van de bijzondere kracht van een goed geschreven kort verhaal. Lenz beheerst dat metier als de beste.
Waar een schrijver in een roman de tijd kan nemen voor de opbouw van zijn personages moeten die er in een kort verhaal meteen staan. Lenz kiest steeds voor een momentopname uit het leven van zijn personages. Om preciezer te zijn: hij belicht het moment waarop ze op een kruispunt staan, rijp om een knoop door te hakken, zich te bevrijden van een situatie waar ze zich al langer niet meer gelukkig bij voelen. Zo portretteert hij ze met een onmiddellijkheid die boekdelen spreekt. Die condensatie is de ultieme kracht van het korte verhaal.
Zijn personages bevinden zich tussen wat ze op het punt staan te verlaten en het begin van iets. In vijf van de negen verhalen gaat het om een huwelijkscrisis. Zijn verhalen bestaan uit tranches de vie waarin het achterliggende drama even kort wordt aangeraakt, vaak alleen maar subtiel gesuggereerd. Lenz maakt de onderhuidse spanning voelbaar, laat veel weg, maar geeft de lezer net genoeg sleutels om het verhaal in zijn eigen hoofd af te maken.
De bundel opent met het messcherpe verhaal De vloed komt op tijd. De ikverteller ziet hoe zijn buurman, zoals elke dag, zijn eenzame wandeling over het wad maakt. ‘Hij had tijd tot het vloed werd.’ Hij is net een stip in de verte als de vrouw van de buurman verschijnt, kennelijk zijn minnares. Ook zij hebben tijd tot het vloed wordt. En de vloed komt altijd precies op tijd. Maar waar blijft de buurman? In de laatste zin geeft Lenz een meedogenloze draai aan het verhaal die als een stomp in je maag aankomt. Hoe het met de buurvrouw en de verteller afloopt, vertelt het verhaal verder niet.
In Het lievelingsgerecht van de hyena’s wordt de ikverteller in een kroeg uitgenodigd door een jonge Amerikaan die in z'n eentje dubbele cognacjes zit te drinken. Zijn gastheer heft het glas 'op alles waar we een hekel aan hebben’. Het is een piloot, die als oorlogsveteraan een aantal memorabele plekken en oude bekenden wilde terugzien, waar hij uitvoerig over vertelt. Maar van het plan is niets terechtgekomen omdat zijn vrouw en dochter alleen maar schoenen willen kopen. Hij is ze tijdens deze reis gaan haten ('Maar nu weet ik wat me te doen staat’). Als de man met zijn vrouwen (beladen met nieuwe schoenendozen) de kroeg verlaat, schrijft Lenz: 'Hij keek me nog een keer aan, met een blik vol ondoorgrondelijke dankbaarheid, toen liepen ze naar de taxi: hij wist wat hem te doen stond.’ Opnieuw laat hij de afloop aan de verbeelding van de lezer over. Je denkt: als deze man niet al tijdens deze reis de vrouwen en hun schoenen aan zijn laars heeft gelapt, zal hij dan later wél de moed opbrengen om zijn eigen weg te gaan?
Ook in het titelverhaal - met 22 bladzijden het langste uit de bundel - ligt een scheiding op de loer.
Harry Hoppe mist in de nieuwjaarsnacht de boot waarop hij werkt. De rest van de nacht brengt hij in de kroeg door. Hij heeft geen zin om zijn vrouw te zien, die teleurgesteld is in hun huwelijk en hem dat elke dag in woord en gebaar verwijt. In de kroeg werkt Paula. Subtiel suggereert Lenz dat de twee ooit iets met elkaar gehad hebben. Nu vertelt Paula dat ze gaat trouwen. Je vermoedt dat ze Harry met die mededeling nog een laatste kans wil geven. Als in de ochtend de krant verschijnt, blijkt Harry’s boot na een aanvaring te zijn gezonken. Harry wordt tot de verdronken bemanning gerekend. Als dood gewaande zou hij voor een nieuw leven kunnen kiezen, maar of dit 'het begin van iets’ is blijft ook hier ongewis.
Zo biedt Het begin van iets een staalkaart van de ambigue menselijke emoties in grenssituaties. Dat zijn de momenten dat het erop aankomt. Hoe moedig zijn we dan? Hoe bang voor de vrijheid, en nieuwe desillusies?

SIEGFRIED LENZ
HET BEGIN VAN IETS
Vertaald door Gerrit Bussink, Van Gennep, 128 blz., € 9,90