Paul Kempers

Een kwestie van smaak

Verontwaardigde uitlating: nu het Amsterdamse gemeente bestuur de laatste bolwerken van do-it-yourself-creativiteit heeft verkwanseld aan handige projectontwikkelaars zou je bijna vergeten dat het artistieke leven van de hoofdstad ooit werd gevoed door anarchistische kunstenaarsinitiatieven, zoals het in rap tempo gesloopte Vrieshuis Amerika, het Silo-gebouw en de Kalenderpanden.

Inmiddels hebben de voormalige autonome zones plaatsgemaakt voor yuppenbunkers en is de underground grotendeels naar Rotterdam verkast (uitzondering vormt het gekraakte kunstenaarscafé De Chinees in de Amsterdamse Vijzelstraat).

Vreugdevolle ontdekking: het zomernummer van HTV News, de opvolger van het kunstenaars initiatievenblad HTV De IJsberg, legt, aansluitend op verschuivingen in het culturele klimaat, het begrip «underground» onder het vergrootglas. Heeft de term nog enige betekenis? Kent Nederland eigenlijk wel een underground? En hoe verhoudt deze zich tot het kunstbeleid? Zinnige vragen in een land waar dure «broedplaatsen», ressorterend onder de afdeling Kunstzaken, de plaats zullen innemen van de zojuist voortvarend weggevaagde kunstcentra.

Geheel in de stijl van een kunstenaarsblad (filosoof Henk Oosterling in een interview: «Kunstenaars hebben geweldige ideeën waarin ze hartstochtelijk geloven, maar die zelden grond van wetenschappelijke waarheid bezitten») geeft HTV geen eenduidige antwoorden. Wel worden er interessante zaken aangestipt als: «Mag de underground nog wel ‹underground› heten wanneer ze door trendwatchers wordt herkend?» en: «Kan de underground als ondergronds gebeuren wel worden beschreven?» In de woorden van HTV: «Do you try to find out about hidden matter by shining light on it?» (Want Engels is de voertaal.) Daarna geeft Daniel van der Velden een treffende omschrijving; underground is eerder een mentaliteit dan een aanwijsbare plek of stroming: «Alhoewel er vele betekenissen van underground bestaan (…) is underground als het recht om onbegrepen te zijn, om tevreden in de marge te blijven, voorgoed verdwenen, niet uit ons vocabulaire, maar uit onze werkelijkheid. Nu global marketing en meedogenloos beleid ideeën van rebellie en anarchie omhelzen en absor beren, heeft de underground de prijs betaald.»

Jannah Loontjes, dichter, ex-Vrieshuis Amerika-organisator, geeft een originele draai aan het HTV-thema en brengt een regelrechte ode aan de hypnotiserende schrijfstijl van Jack Kerouacs zelfbekentenismonoloog The Subterraneans, het koortsachtige verslag van de tragische liefde tussen schrijver Leo Percepied en «heartbreakable» Mardou Fox. Wat underground precies betekent, valt nauwelijks te formuleren, zegt ook Loontjes. Maar één ding staat vast: undergroundcultuur ontstaat altijd daar waar een melancholisch levensgevoel samengaat met de ontembare drift om «het leven zelf» te beleven, vast te leggen en dan vitalistisch dóór te rennen naar het volgende moment — dat je steeds ontglipt op het moment dat je het wilt grijpen, zoals Kerouac op pakkende wijze in zijn boeken demonstreerde. Underground blijkt vooral een kwestie van stijl. Loontjes: «Het is een bepaalde manier van denken, schrijven en leven die (…) je in elke tijd kunt vinden, in verschillende vormen, maar altijd met die krankzinnige mengeling van razende passie en wanhopige somberheid die zo makkelijk en zo vaak tot een zenuwinstorting leiden.»

Undergroundcultuur is sterk spul, kortom, gebrouwen door energieke artistieke vleermuizen die op eigen radar door de krochten van het Nederlandse kunstbestel zeilen. Totdat broedplaatsambtenaars machtige arm vleermuis’ vleugels grijpt.

HTV News, bimonthly paper on knowledge, culture and the arts, nr. 37, juni/juli 2001. Gratis verkrijgbaar in culturele instellingen en in de kunstenaarsinitiatieven. E-mail: office
htvnews.nl