Een lente vol sociale trauma’s in Afrika

Johannesburg - ‘September is die mooiste, mooiste maand’, zong Koos Kombuis ooit. Hij had gelijk. Vooral in Johannesburg. Het is lente, de kou is verdreven en de geur van bloeiende jasmijn doet harten sneller kloppen. De terrassen zitten vol en in de stad kun je iedere avond naar fantastische films, dans, muziek, theater en tentoonstellingen.
Het Goethe Instituut organiseerde de vijfdaagse conferentie Art in Troubled Times, over sociale trauma’s en de rol van kunstenaars. Er waren deelnemers uit Zimbabwe, DRC, Rwanda, Soedan, Zuid-Afrika, Duitsland en Ivoorkust. Eloquent spraken ze over de verschrikkingen in hun land. Emmanuel Jal vertelde over zijn leven als kindsoldaat voor de Soedanese SPLA-rebellen, in een conflict waarbij naar schatting twee miljoen mensen zijn omgekomen. Jal moordde, zag zijn vriendjes sterven, maar overleefde miraculeus en is nu rapper met een missie in Engeland, te zien in de film War Child.
De volgende dag riep een vertwijfelde Linyekula, in wiens land vijf miljoen mensen omkwamen, uit dat hij droomt van de dag waarop hij werk kan maken over bloemen, in plaats van over die eindeloze Afrikaanse ellende. 'Ik heb hier te lang mee rondgezeuld. Nooit wordt het normaal. Wens jij wel eens dat het anders wordt voor jou?’ vroeg hij aan rapper Jal. Die schudde zijn dreadlocks en zei: 'Ik heb die hoop al verloren.’
Minstens zo ontluisterend was een presentatie over het Rwandese radiostation Mille Collines dat in de jaren negentig de fatale anti-Tutsi-propaganda uitzond, op een manier die zo gehaaid was dat het bijna bewondering oproept. Mille Collines was een hippe zender, draaide toffe popmuziek en besteedde aandacht aan sport. En tussendoor klonken, bijna als subliminal messages, aanmaningen om de 'kakkerlakken (de Tutsi’s) te doden’. De surrealistische speelsheid van de uitzendingen maakte dat niemand ze aanvankelijk serieus nam. De propagandisten van de uiteindelijke genocide bleken goed te hebben gekeken naar Duitse nazikranten als Der Stürmer en koesterden grote bewondering voor Joseph Goebbels. Ineens grensde Rwanda aan Duitsland, zoals Congo dankzij Linyekula aan Engeland grensde en Soedan dankzij Jal aan Amerika.
En Zuid-Afrika? Twee dagen na de Rwandese presentatie gaat de leider van de ANC-Jeugdliga, Julius Malema, in Alexandra township weer eens tekeer tegen de blanken. De mensen zuchten en bladeren door naar nieuws over het WK rugby. Maar Malema volgt het omineuze principe van de Rwandese moordenaars: als je iets maar lang genoeg in de openbaarheid brengt gaat het vanzelf een eigen leven leiden.