Een leuke moderne man

France Guwy, Voltaire, help! De Hollandse ervaringen van Voltaire en de invloed op zijn denken. Uitgeverij Balans, 184 blz, f29,50
Voor een filosoof annex toneelschrijver die drakerige treurspelen schreef en nooit de moeite heeft genomen een filosofisch systeem te ontwikkelen, heeft Francois-Marie Arouet alias Voltaire nog altijd een opvallend grote schare bewonderaars. Elk detail van zijn bestaan is door ijverige academici onderzocht en beschreven. Om een idee te geven: de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam heeft 398 verschillende werken van en over Voltaire in huis. En een belangrijk wetenschappelijk tijdschrift op het gebied van de achttiende eeuw heet niet voor niets Studies on Voltaire and the Eighteenth Century.

Er bestaat ook een connectie tussen de filosoof en Nederland. Voltaire (1694-1778) bracht in 1713 als jongeman enige tijd in Den Haag door als hulpje van de Franse ambassadeur. Hij heeft daarna de Republiek nog vier maal bezocht. Voltaire, help!, het vorige maand verschenen boek van France Guwy over Voltaire, was tevoren aangekondigd als een studie over de ‘Hollandse ervaringen van Voltaire en de invloed op zijn denken’, met de nadruk op Voltaires ideeen over tolerantie waarmee hij in Nederland in aanraking was gekomen. Guwy maakt deze pretentie echer niet waar; met uitzondering van enkele alinea’s gaat Voltaire, help! niet over Nederland. Voltaire, help! is een algemene biografie, waarin de nadruk ligt op de persoon Voltaire met zijn leuke en eigenaardige kanten.
Was het de angst dat lezers haar boek saai en droog zouden vinden die France Guwy deed besluiten een populair-wetenschappelijk boek te schrijven zonder haar bronnen te vermelden? Zij geeft een lijst van gebruikte literatuur, waar alle bekende boeken over Voltaire op terug te vinden zijn. Welke zaken zij uit welk boek heeft overgenomen - en vooral waar - schrijft zij er echter niet bij.
Het is inderdaad iets verschrikkelijks, voetnoten maken en registers samenstellen. Maar het moet nu eenmaal gebeuren, wil een boek voor anderen bruikbaar zijn. Guwy besloot bronvermelding achterwege te laten, schrijft zij in haar nawoord, omdat haar boek geen wetenschappelijke pretentie heeft. Dan had zij zich de moeite van het schrijven eigenlijk kunnen besparen. Het ontbre ken van bronnen en register maakt Voltaire, help! waardeloos voor elk ander gebruik dan een oppervlakkige lezing om te weten wie Voltaire ook alweer was. Een lezer die Guwy’s boek zou willen gebruiken om dieper door te dringen tot zijn werk, heeft er niet zoveel aan.
Bronnen weglaten heeft ook zijn voordelen. France Guwy buitte die maximaal uit. Door zich buiten het domein van het wetenschappelijke te begeven, schonk zij zichzelf de vrijheid om te schrijven wat zij wilde en zich een beeld te scheppen van Voltaire zonder zich te hoeven verantwoorden. Haar Voltaire is een leuke moderne man geworden. Volgens het principe dat iedere generatie opnieuw de geschiedenis schrijft, herschiep Guwy de achttiende-eeuwer tot een straatvechter voor vrijheid en verdraagzaamheid, een didacticus, levensgenieter en natuurliefhebber die zich om zijn kruidentuin bekommerde. De kruidentuin moet in dit geval niet worden opgevat als metafoor - zoals in Candide - maar als daadwerkelijke plek van zaaigoed en stekjes, aldus Guwy.
De titel Voltaire, help! slaat terug op de betekenis die Voltaire voor onze tijd zou kunnen hebben. 'We missen een Voltaire’, schrijft Guwy in haar slotbeschouwing - een persoon met Voltaires moreel gezag en diens internationale formaat. Voor de Voltaire die Guwy voor ogen staat, is er inderdaad genoeg te doen.