Film

Een leven met uitroepteken

Film: ‹Citizen Kane› (1941) van Orson Welles op dvd

Alles aan Orson Welles’ beroemde film Citizen Kane is tijdloos: de revolutionaire cameravoering en belichting, de radicale toneelschikking en het geniale acteerwerk van de hoofdrolspeler en regisseur. Maar wat telkens weer opvalt bij het zien van Citizen Kane is vooral hoe ver de film zijn tijd vooruit was. In de wereld van Charles Foster Kane zijn politiek, seks en vermaak verweven tot een tableau vivant dat een perfecte afspiegeling vormt van de moderne maatschappij. In Welles’ film, maar ook in de huidige werkelijkheid is het onderscheid tussen entertainmentnieuws en echt nieuws verdwenen. Recent voorbeeld: in dezelfde twintig Journaal-minuten waarin de kijker er getuige van is hoe kinderen worden vermoord in Gaza en Irak volgt het verslag van kroonprins Willem-Alexander die met prinses Amalia slapend in een maxicosi uit een vliegtuig stapt. De suggestie is dat alles goed is met de wereld. En dat is een leugen.

Uit dit soort leugens bouwt Charles Foster Kane een rijk op. Net als voor William Randolph Hearst, de echte mediamagnaat die Welles in Citizen Kane uitbeeldt is het voor Charles Foster Kane zaak het collectieve bewustzijn te manipuleren door massavermaak. Neem de scène waarin Kane een feest geeft ten burele van zijn eerste krant, The San Francisco Inquirer: terwijl serieuze journalisten toekijken, laat Kane schaars geklede dames en een orkest het vertrek in marsorde betreden. Een pervers spektakel volgt waarin de nieuwe hoofd redacteur en kranteneigenaar samen met de meisjes een dansroutine uitvoert gebaseerd op Hollywoodmusicals. Het is de ultieme fusie van journalistiek en vermaak.

De actuele resonantie van Citizen Kane maakt het zien van de film op een nieuwe dvd een bijzondere ervaring, te meer doordat er sprake is van een opgepoetste print. De kwaliteit van beeld en geluid is uitstekend. Dat is een verademing. In het verleden was de film alleen te zien in wazige vorm op televisie of op gekraste kopieën in het filmhuis.

Nog een reden om de dvd aan te schaffen is de aanwezigheid van een tweede disc met daarop een schitterende documentaire, The Battle over Citizen Kane (1995). Hierin onderzoeken de regisseurs de connectie tussen de echte William Randolph Hearst, de fictieve Charles Foster Kane en Orson Welles zelf. De conclusie is dat deze levens door elkaar heen lopen: Hearst, Kane en Welles waren alledrie eenzame mannen die hun leven lang zochten naar verzorgende vrouwen, roem, macht en geld. Deze levens passen perfect in de wereld van de sensatiejournalistiek in Citizen Kane, bijvoorbeeld aan het begin van de film in de televisie- uitzending met de schreeuwende aankondiging «News on the March!».

Exclamatie past bij Hearst en Kane, en bij Welles, wiens carrière was afgelopen na Citizen Kane. In de documentaire zegt hij: «Mijn leven bestond voor twee procent uit film maken en voor 98 procent uit onzin. Dat ís geen leven.»

In feite kwam Welles’ grootste prestatie in de tijd vóór Hollywood, in New York, waar hij de wereld de schrik op het lijf joeg met de radio-uitzending The War of the Worlds en waar hij in het theater fenomenale Shakespeare-stukken produceerde en regisseerde. In de documentaire zijn hier zeldzame beelden van te zien, onder meer van het beruchte «voodoo-Macbeth» dat Welles in Harlem door zwarte acteurs liet spelen. Wie tevens Welles’ Shakespeare-films Macbeth (1948) en Othello (1952) ziet, weet dat Citizen Kane, hoe meesterlijk ook, het topje van de ijsberg was. Het was dus wél een leven — een leven met een uitroepteken.