Een lichaam komt nooit alleen

Het gaat helemaal niet om seks in auto’s of de climax van een botsing. ‘Crash’ gaat over seks met auto’s en seks tussen auto’s. En, net als David Cronenbergs andere films, over het beeld dat vlees is geworden.
VAN HORROR word ik zelden bang; van Cronenbergs films wel. En ik kan de beelden uit die films slecht uit mijn hoofd zetten.

Zelfs Scanners (1980), wat toch een ouderwetse horrorfilm is - zo een waar de verschrikkingen van bovennatuurlijke aard zijn in plaats van intern - bezorgde me na weerzien een slapeloze nacht vol meanderende zinnen die in mijn hoofd rondwoelden. Dat komt, de avond tevoren had ik Jos Knipscheer in zijn kist zien liggen, een punt van zijn kraag verfomfaaid alsof iemand hem zojuist nog liefdevol had omhelsd - Jos die tegen ieders verwachting in niet aan zijn nieren maar aan een hersenbloeding was overleden, en dat kende ik van akelig dichtbij, een hersenbloeding; reden dat ik tamelijk schrok toen ik de oorzaak van zijn overlijden hoorde en me weer realiseerde dat het wel èrg kantje boord was geweest met mij, anderhalf jaar geleden, en in Scanners zag je de aders van de geestelijke duellisten zo vreselijk opzwellen in hun gezicht, als droge rivierbeddingen die volliepen na een damdoorbraak, bloedwebben trokken omhoog over hun halzen en gezichten en je wíst dat ze zouden gaan springen, die aders, en ik moest alweer aan hersenbloedingen denken en aan Jos die nu zo onherstelbaar dood was, en tegelijkertijd bedacht ik dat ik R, met wie ik de film zag, nog moest vertellen hoe dat bij mij was geweest indertijd, zodat ik me die nacht niet kon losmaken van de plots al te levendige herinnering aan die paar seconden waarin een zwaar spasme vanuit mijn linkerbeen naar boven spurtte, mijn hele lichaam verzwolg en me raar maakte in mijn hoofd, me wegzoog in een tintelend niets, zodat ik in paniek dacht: ‘Ik ga dood, o nu ga ik dood! En ik wilde eigenlijk naar de sneak, vanavond’, waarna ik bewusteloos raakte en er een gat in de tijd ontstond.
Die hoofden in Scanners kregen overigens geen hersenbloeding. Die explodeerden. Ik trilde nog dagenlang na. En had er weer een litteken op m'n netvlies bij.
CRONENBERG heeft inmiddels vijftien films op zijn naam staan. Hij is van oudsher horrorregisseur - een etiket dat hij nooit als denigrerend heeft ervaren, hoewel het vaak zo wordt gebruikt - en wordt pas de laatste jaren als 'volwaardig’ regisseur beschouwd, oftewel als iemand wiens films er ook bij een breder publiek mee door kunnen. Zijn status is van dien aard dat hij grote sterren kan engageren: van z'n beste speler, Jeremy Irons (Dead Ringers, 1988 en M. Butterfly, 1993), tot Rosanna Arquette, James Spader en Holly Hunter (Crash, 1996). Videodrome is jarenlang een klassieker geweest onder cult-liefhebbers en wordt momenteel beschouwd als een van de meest vooruitziende films van de jaren tachtig (recentelijk werd de film nog geplunderd voor een aflevering van X-files, waarin het plot schaamteloos werd overgenomen). Dead Ringers, fenomenaal geacteerd door Jeremy Irons, hielp Cronenbergs status te vestigen, en toen hij erin slaagde William Burroughs onverfilmbaar geachte boek Naked Lunch te bewerken (1991), brak hij definitief door. Lange tijd ging het gerucht dat Cronenberg American Psycho zou gaan verfilmen; en als íemand dat kan, met behoud van de bij dat boek behorende onzekerheid over waarheid en fantasie, is hij het wel. Het project schijnt thans helaas afgeblazen te zijn; het laatste nieuws is dat hij werkt aan een film over virtual reality: eXistenZ, die in 1998 moet uitkomen.
Cronenberg begon zijn achttienjarige carrière met verhoudingsgewijs klassieke horror: hij verfilmde paranormale zaken, uit de hand gelopen medische experimenten, mutanten, epidemische ziekten, losgeslagen parasieten en dito virussen. Later kwam hij dichter bij huis en maakte hij horror van het alledaagse, wat aanzienlijk enger bleek: hij wist respectievelijk tv kijken, broertjesliefde, drinken, oprecht veinzen en autorijden tot afstotende en fascinerende gruwel te maken. Maar wat voor film hij ook maakt, Cronenberg heeft een vast thema: een lichaam komt zelden alleen, en de eenheid ervan is slechts schijn.
Soms zijn de lichamen die hij portretteert onzichtbaar maar onverbrekelijk met elkaar verbonden. In Scanners nog door zoiets obscuurs als telepathie - in de film gedefinieerd als 'het rechtstreeks verbinden van twee verschillende zenuwstelsels’ -, in Dead Ringers (1988) letterlijk, door Jeremy Irons die in z'n eentje een identieke tweeling speelt. Beverly en Elliot beschouwen zichzelf als Siamees vergroeid en delen al hun ervaringen, van vrouwen tot drugs. Ze raken tenslotte samen verslaafd. 'Wat in zijn bloedbaan komt’, zegt Elliot over Beverly, 'belandt regelrecht in de mijne.’ Wanneer Beverly zich uiteindelijk los wil maken van Elliot, denkt hij in z'n drugsdelirium dat ze operatief gescheiden moeten worden. Elliot is het ogenblikkelijk met hem eens en geeft zich verheugd aan zijn broer over voor een chirurgische ingreep. Ze zijn alletwee ontroerd en bang: 'Scheiding kan een angstaanjagend iets zijn’, constateren ze met tranen in hun ogen. Beverly opent Elliots buik; Elliot overleeft de operatie niet. (En o, hoe hartverscheurend Beverly de ochtend daarna door z'n artsenkamer dwaalt en als een ontzet kind om zijn dode wederhelft roept. 'Eli… Eli… Eli…’, zingzangt hij desolaat, dwingend bijna, als in een mantra. En terwijl hij weet dat Elliot dood in de hoek op de operatietafel ligt, vermijdt hij het naar die plek te kijken omdat iets tenslotte pas wáár is wanneer je het onder ogen hebt gezien. Beverly realiseert zich dat hij gescheiden niet kan doorleven en sterft dan ook: hij vleit zich tegen zijn broers borst en verbindt zich in de dood opnieuw met hem.
VAKER ECHTER vermengen Cronenbergs lichamen zich niet met elkaar maar met iets anders. Met ander biologisch materiaal, aanvankelijk met parasieten (Shivers, ook wel bekend als The Parasite Murders, 1975) die zich wensen te vermenigvuldigen en mensen daartoe als hun willige gastheer nemen, of met het insekt (The Fly, 1986) die per ongeluk meelift in de machine waarin Jeff Goldblum zich wilde teleporteren zodat de genen van die twee zich verbinden en Goldblum langzaam muteert tot een menselijke vlieg. In Cronenbergs latere films mengen lichamen zich bij voorkeur met technologie, zoals in Videodrome (1983), waarin James Woods in de greep raakt van Videodrome, een illegaal televisieprogramma. Het programma zendt een bepaald signaal uit dat kijkers manipuleert. Woods wordt ervan afhankelijk als een junk van zijn heroïne. De verandering blijkt fysiek: het signaal veroorzaakt een tumor in zijn hoofd. Hoewel, een tumor? De mediaprofessor Brian O'Blivion die een paar maal in Videodrome optreedt - gemodelleerd naar Marshall McLuhan - vertelt Woods per video dat ook hij blootgesteld is geweest aan het Videodrome-signaal, en deelt hem zijn hypothese mee: 'Ik vermoed dat het geen tumor is, geen ongecontroleerd, ongericht groeiend stuk vlees, maar een nieuw orgaan, een nieuw onderdeel van de hersenen. Ik geloof dat het Videodrome-signaal uiteindelijk een nieuwe hersenlob zal voortbrengen, een orgaan dat hallucinaties produceert en reguleert en dat uiteindelijk onze realiteit zal veranderen. Want uiteindelijk bestaat de werkelijkheid niet buiten onze waarneming ervan.’
Woods valt ten prooi aan psychotische episoden die steeds realistischer worden, waan en werkelijkheid worden onscheidbaar. Tijdens het zien van een video bolt het tv-scherm zich, de beeldbuis puilt uit de kast en de lippen van de vrouw op het scherm - zijn minnares - reiken naar hem, terwijl Woods het scherm tracht te omhelzen. Hij neemt de programma’s uiteindelijk ook letterlijk in zich op, zijn ontvankelijkheid wordt lichamelijk: wanneer een van de makers hem een videoband voorhoudt, opent zijn buik zich; er ontstaat een opening als een misplaatste vulva in zijn middenrif waar de video in wordt geplaatst. Woods blijkt zo geprogrammeerd te kunnen worden, iedereen kan 'hem afspelen als een videoband’ en een scenario in hem implanteren. De makers van het illegale Videodrome willen dat Woods voor hen moordt; prompt vergroeit het pistool dat hij in handen heeft met zijn vlees, het metaal dringt in z'n aders en spieren, z'n hand wordt een kogelschietende bonk vlees.
'Beelden manipuleren ons lichaam’, legt mediaprofessor Brian O'Blivion behulpzaam uit. 'Beelden zijn inmiddels overtuigender dan de werkelijkheid. Het beeld is vlees geworden.’ En O'Blivion heeft gelijk, in elk geval waar het hemzelf betreft: hij is zelf namelijk allang dood, al zijn interviews zijn geredigeerde video-opnamen en hij spreekt slechts tot ons via zijn archief, wat hem niet verhindert deel te nemen aan talkshows - per beeldscherm en per tape, uiteraard. En ook Woods geeft zich over aan de dominantie van het beeld. 'Long live the new flesh’, zegt hij, alsof hij een nieuwe religie verwelkomt, en geknield voor een televisiescherm vanwaar af zijn ook al dode minnares tot hem spreekt, schiet hij zich door het hoofd. Waarna Woods vanaf datzelfde tv-scherm zijn nieuw gevonden credo herhaalt: 'Long live the new flesh!’
HOE GRUWELIJK. En hoe doortrapt circulair: de film Videodrome vertelt over het programma Videodrome dat kijkers manipuleert, verslaaft, vervormt, programmeert; al kijkend huiveren we wanneer James Woods’ buik opengaat en Woods z'n hand in z'n ingewanden steekt om er een wapen of een video uit te halen - we zitten aan het scherm genageld zoals Woods zelf eerder overkwam; en terwijl we van O'Blivion uitleg krijgen over de desastreuze impact van hallucinaties, zijn de beelden die we van zulke episoden te zien krijgen even reëel als die van de 'normale’ scènes en hebben we geen enkel middel tot onze beschikking om onderscheid te maken tussen waan en realiteit.
Cronenberg plaatst zijn personages - en zijn kijkers - in dezelfde onmogelijke positie als die waarin hij zijn censors drijft. Zijn sluitende, apodictische commentaar op eenieder die zijn films wil censureren, is: 'Wat censoren doen, is bij uitstek kenmerkend voor psychotici: ze verwarren werkelijkheid en illusie.’ Arrogant en dodelijk, dat verweer; daar valt met goed fatsoen niet tegenop te redeneren. Tegelijkertijd, en daarin schuilt het vileine èn de grootsheid van Cronenberg, weigert hij in z'n films aan te geven wáár die grens tussen waan en werkelijkheid zou kunnen liggen en spitst hij zijn werk erop toe die grens te vervagen of uit te wissen.
DIEZELFDE FASCINATIE voor de vermenging van technologie en vlees ligt besloten in Crash. De film begint simpel, en bekend: met de verliefdheid waarmee de camera zich in de eerste paar minuten verliest in al die gepolijste, glanzende oppervlakten van auto’s en vliegtuigen en staal en metaal. Na de camera geeft ook een vrouw zich aan die koele sensualiteit over: ze ontbloot haar borst en raakt daarmee, zuchtend van genoegen, het metaal van een auto aan. Maar die fascinatie kennen we allang uit glossy reclamefoto’s. Onrustbarend worden de beelden in Crash pas wanneer James Spader uit onoplettendheid een ernstig auto-ongeluk overkomt en hij gespalkt in het ziekenhuis ligt: werkelijk elke bloeduitstorting, elke wond, elke hechting, elke pin in zijn been die de botten bij elkaar houdt, wordt door de camera languissant opgenomen. Dáár gaat de film over, begrijp je al snel, die vermenging van vlees en metaal: die auto-ongelukken zijn geen doel maar middel. Dat lichaam moet open, het vlees dient getoond zonder beschermende huid, er moet staal en ijzer het lichaam in en er dient vlees om het chassis geplooid. Het gaat helemaal niet om seks in auto’s, zoals sommigen abusievelijk veronderstelden - alsof Cronenberg godbetere de filmische variant van Paradise by the Dashboard Light op het oog had - noch om zoiets plats als de climax die een botsing zou kunnen verschaffen. Crash gaat over seks met auto’s. Dat is de ultieme penetratie die deze mensen nastreven: de gemeenschap van mens met auto, de paring van vlees en technologie. En zo nu en dan lijkt het alsof zelfs die mensen er niet zo vreselijk toe doen, dat er misschien een nog dieper verscholen doel is.
De film bevat een paar onrustbarende scènes waarin de crash-adepten elkaar op de weg opjutten en elkaar met hun auto’s duwtjes geven met de neus tegen de achterbumper, ze dreigen en plagen, het lijkt een vreemde en verwarde manier om van seksuele belangstelling blijk te geven. Maar zodra de camera zich losmaakt van de individuele bestuurders en een breder perspectief aanneemt, snap je wat er werkelijk gaande is: die mensen zijn maar bijzaak, dit is eerst en vooral een baltsdans van auto’s. Die auto’s flirten met elkaar, die auto’s zoeken contact en nabijheid en wrijving, ze willen paren, en aangezien auto’s afhankelijk zijn van menselijke interventie en besturing, is de enige manier waarop ze hun doel kunnen bereiken er een waarbij de inzittenden risico’s lopen. Jammer dan voor die bestuurders; gelukkig maar dat zij er onderwijl nog plezier aan beleven, dat helpt die auto’s tenminste om hun doel te bereiken.
Het heeft iets weg van Richard Dawkins’ gedachtengang. Dawkins stelde in The Selfish Gene dat genen hun eigen doelen hebben en dat ze mensen daarbij gebruiken als hun vehikel; om hun doel - replicatie - te bereiken, is het in ’t voordeel van de genen dat mensen plezier beleven aan wat die genen van ons willen, maar onze wensen en verlangens zijn vanuit het standpunt van die genen bezien een bijprodukt, niets dan een glijmiddel. Dat wij mensen anders denken over wat ons drijft, maakt niet uit: ieder organisme heeft immers zijn relatieve standpunt. In Crash laat Cronenberg een glimp zien van een wereld waarin auto’s mensen gebruiken als het voertuig van hun verlangen.
VREEMD IS DIE opstelling hem niet. Cronenberg, biochemicus van origine, heeft zich regelmatig uitgelaten over zijn fascinatie voor andere organismen dan de mens: 'Ik vraag me vaak af hoe het zou zijn om een cel in een lichaam te wezen - een huidcel, of oogcel. Hoe zou zo'n cel het leven ervaren? Hij heeft een onafhankelijk bestaan maar lijkt niettemin deel uit te maken van iets dat niet van hem afhankelijk is, en dat een zelfstandig bestaan leidt. (…) Ik geloof niet dat het vlees noodzakelijkerwijs verraderlijk, slecht of kwaad is. Het is opstandig, en onafhankelijk. Dat idee van onafhankelijkheid vormt de sleutel. Het is een vorm van kolonialisme: de koloniën besluiten plotseling dat ze misschien op eigen benen kunnen en willen staan, en zich los dienen te maken van het moederland. (…) Een virus doet alleen maar z'n werk. Het probeert z'n eigen leven te leiden. Dat het jou al doende vernietigt, kun je dat virus moeilijk kwalijk nemen. Het gaat erom de relaties tussen verschillende soorten organismen te zien, inclusief die organismen die wij beschouwen als ziekte. Wanneer je je op het standpunt van die ziekte tracht te stellen, gaat het er simpelweg om dat ook zij willen overleven. Ik denk dat de meeste ziekten uiterst gechoqueerd zouden zijn als ze zich zouden realiseren dat wij ze als ziekte zien. In zekere zin identificeer ik me met hen.’ (Interview met Mondo2000, http: //www.netlink.co.uk/users/zappa/ mond2000.html)
Geen wonder dat Eliott Mantle in Dead Ringers tegen een van zijn patiënten zegt: 'Eigenlijk vind ik dat er schoonheidswedstrijden gehouden zouden moeten worden voor de binnenkant van lichamen.’