Het idealisme van Thuisafgehaald

Een maaltijd voor de overkant

De deeleconomie verstevigt het sociale cement in de samenleving niet – dat bewijzen commerciële bedrijven als Uber en Airbnb. Maar eten halen bij de buren is nog steeds gewoon eten halen bij de buren.

Medium deeleconomie

Afstand: ‘0,6 km vanaf jouw adres.’ Gerecht: ‘Bo Kho, Vietnamese stoofpot met rundvlees, tomatenpuree, steranijs, citroengras, stukjes wortels en basilicum.’ Kosten: € 6,50. Hobbykok Ting Sieu maakt vanavond een extra grote pan van haar specialiteit. Drie buurtgenoten komen tussen 17.00 en 19.00 uur een bakje afhalen. Ze heeft hen nog niet eerder ontmoet. Sieu biedt haar gerechten aan op Thuisafgehaald.nl, een platform waar buurtbewoners eten kunnen delen. ‘Er komen mensen langs met allerlei verhalen: ze hebben te weinig tijd, hun keuken wordt verbouwd, of ze wonen alleen en hebben niemand die voor hen kan koken. Zo kunnen ze goedkoop een gezonde maaltijd krijgen.’ Sieu verdient er niets aan. ‘De kosten kan ik dekken en ik vind het gewoon leuk om mensen kennis te laten maken met de Vietnamese keuken.’

‘Daar is het begonnen.’ Marieke Hart, oprichtster van Thuisafgehaald, wijst naar haar achtertuin. Regelmatig kwamen hier de heerlijkste etensgeuren uit de keuken van buurvrouw Genelva de schutting over waaien. Hart en haar man, jonge ouders met drukke banen en naar eigen zeggen geen helden in de keuken, besloten aan te bellen. Of Genelva misschien een keer wat extra porties kon maken? Ze wilden er best wat voor betalen. ‘Niet alleen kregen we een lekker bord pompoensoep, maar het was ook de eerste keer in drie jaar tijd dat we een echt gesprek met onze buren voerden.’

Ze creëerden een whatsappgroepje waarmee buurtgenoten maaltijden begonnen te delen. Twee jaar later is dit initiatief uitgegroeid tot een internetplatform met meer dan negenduizend thuiskoks. De groei is mede te danken aan de professionele achtergrond van Hart en haar man. Zij is afkomstig uit de wereld van non-profitinstellingen en zag direct de sociale kracht van eten delen. Hij, een internetondernemer, vertaalde het naar een online concept. Hart: ‘We hebben nauwelijks tijd besteed aan businessplannen of onderzoek.’ ‘Sterker nog: we hadden helemaal geen onderzoek gedaan’, klinkt het vanuit de woonkamer. Haar man, Jan Thij Bakker, ligt op de bank met een beeldscherm aan zijn voeteneind en een toetsenbord op schoot. Af en toe mengt hij zich in het gesprek, om een nuance aan te brengen of zijn vrouw aan te vullen.

Bij het begin van Thuisafgehaald was het optimisme over de deeleconomie nog groot. Delen zou het nieuwe bezitten worden, het zou de sociale cohesie versterken, en omdat er minder geconsumeerd zou worden, was het ook goed voor het milieu. Hart: ‘We hebben eerst twee, drie jaar lang gejubeld over de opkomende deeleconomie, maar de laatste paar maanden lees ik enkel nog negatieve berichten.’

De belofte van een nieuwe, betere economie heeft inderdaad zijn glans verloren. De grote exponenten raakten in opspraak: Airbnb bleek op grote schaal illegale hotels te faciliteren en taxi-app Uber veroorzaakte wereldwijd protesten van professionele chauffeurs die hun broodwinning bedreigd zagen. De Wit-Russische technologiecriticus Evgeny Morozov noemde de deeleconomie ‘neoliberalism on steroids’.

‘Op zich is het gezond dat er meer balans in de berichtgeving komt, maar ik lees nu stukken die doorslaan naar de andere kant en alleen praten over de Ubers en Airbnb’s. De sociale contacten die wij realiseren tussen mensen in de buurt, dát is mijn belangrijkste drijfveer.’ Marieke Hart praat stellig, ze is overtuigd van haar zaak. Je kunt haar er ook moeilijk van verdenken idealisme als een marketingtool in te zetten om de ware commerciële doelen te verhullen. Thuisafgehaald steunt nog altijd op subsidies, haar man werkt een dag in de week vrijwillig aan de website en zij zelf haalt haar salaris voornamelijk uit het geven van lezingen en workshops. ‘Dat het een sociaal initiatief zou zijn, waarbij de maatschappelijke waarde voorop staat, is nooit im Frage geweest.’

‘Wij zijn in het begin wel naïef geweest’, blikt Hart terug. ‘We zagen het als een mooi avontuur en een manier om de wereld een beetje mooier te maken. Als we eenmaal een kritische massa hadden, zou het platform zichzelf dragen, dachten we. Dat bleek niet zo te zijn. Zo’n grote community heeft veel ondersteuning nodig.’ Dat kost geld en dus moest worden gezocht naar inkomstenbronnen. ‘We streven naar een zelfstandig verdienmodel, omdat ik niet tot in het einde der dagen van subsidies afhankelijk wil zijn.’

Toen Thuisafgehaald besloot zes procent transactiekosten te vragen, kwamen sommige leden in opstand. ‘“Mijn neefje kan ook een website bouwen, dat hoeft toch geen geld te kosten”, zeiden ze. We probeerden zo goed mogelijk uit te leggen dat wij als sociale onderneming geen winst hoeven te maken maar wel de kosten willen dekken en dat daar nu eenmaal inkomsten voor nodig zijn. Puur vanuit ideële doelstellingen zouden we het liever niet doen, maar ik moet gewoon de collega’s, het webbureau en de huur kunnen betalen.’

‘Ik zou willen dat we in een wereld leven waarin mensen geen geld vragen voor dat soort “deel”-diensten

Het kantoor van Thuisafgehaald is gevestigd in een fraai pand tegenover de Utrechtse Stadsschouwburg. Met z’n vijven (Hart, twee betaalde medewerkers en twee stagiairs) nemen ze de bovenste verdieping in gebruik: een bescheiden ruimte die sober is ingericht.

De eerste paar keer dat zich investeerders aandienden gingen ze nog wel met hen in gesprek, vertelt Jan Thij Bakker terwijl hij thee inschenkt. ‘Het waren vaak mensen die ik indirect kende, die zeiden: “Ik vind het een gaaf idee, ik zie kansen. Kan ik niet investeren?” Maar je gaat een traject in waarbij mensen rendement gaan verwachten; de druk op het verdienmodel wordt groter. Zelfs bij de social venture capitalists. Het klinkt mooi, maar de bottom line is dat ze geld willen verdienen, of op z’n minst hun investering terug willen. Anders heet het gewoon subsidie. Zolang wij Thuisafgehaald zelf op een goede manier draaiende kunnen houden, werken we niet met investeerders.’

‘Zolang je als initiatiefnemer stevig genoeg in je schoenen staat, geloof ik dat je winst kunt maken zonder je idealen te verloochenen’, zegt Hart. Ze noemt Peerby, een platform waarbij buurtgenoten onderling spullen kunnen (uit-)lenen, en Zorgvoorelkaar, ‘een online marktplaats voor vrijwillige en professionele hulp’, als initiatieven waar ze vertrouwen in heeft. Het zijn beide ondernemingen die een duidelijke maatschappelijke missie hebben, maar er geen geheim van maken dat ze uiteindelijk ook geld willen verdienen. ‘Ik geloof dat sociaal ondernemerschap past bij deze tijd. Deelplatformen als Thuisafgehaald of Zorgvoorelkaar sluiten nauw aan bij een ontwikkeling als de participatiemaatschappij. Maar een aantal maatschappelijke thema’s is nu eenmaal moeilijk te verbinden met een verdienmodel. De overheid heeft een taak om te garanderen dat burgers niet onder een bepaald minimum vallen, qua zorg, onderwijs en inkomen. Als je te veel aan de markt overlaat, bestaat er een risico van uitsluiting, zeker voor de mensen die toch al kwetsbaar zijn.’

Bij een sterk groeiende community is het moeilijk om het idealisme, de oorspronkelijke identiteit, vast te houden, merken ze bij Thuisafgehaald. Hart: ‘De eerste thuiskoks en afhalers kende ik bij wijze van spreken allemaal bij naam en zij wisten waar Thuisafgehaald voor staat. Maar als je zeventigduizend gebruikers hebt, zitten daar ook mensen tussen die andere ideeën hebben. Laat staan als je miljoenen gebruikers hebt zoals Airbnb.’ Dat platform verliest volgens Hart de ideële doelstellingen steeds meer uit het oog. ‘Het feit dat het een commercieel bedrijf is, waarin uiteindelijk de aandeelhouders en de winst leidend zijn, draagt bovendien niet bij aan hun focus op het maatschappelijk belang.’

Bij Thuisafgehaald geldt in principe dat thuiskoks enkel een onkostenvergoeding mogen vragen. Als een kok te hoge prijzen vraagt of zoveel klandizie krijgt dat het bijna een professionele onderneming wordt, grijpen ze in. ‘Dan bellen we op en vragen we of zij zelf denken dat ze nog wel bij Thuisafgehaald passen’, zegt Hart. Zoals een Filippijnse huisvrouw uit Zandvoort wier maaltijden zo in trek waren dat ze op een gegeven moment een advertentie plaatste voor een bezorgscooter. Op aanraden van Thuisafgehaald stapte ze toen over naar Thuisbezorgd.nl, een bestelsite voor professionele restaurants, waar ze haar cateringactiviteiten verder kon uitbreiden. ‘Zo hebben wij als springplank iemand aan betaald werk kunnen helpen.’

Wat zijn de grenzen van de deeleconomie? De kritiek op commerciële spelers als Uber en Airbnb raakt ook de idealistische initiatieven. Want wat is het onderscheidende aspect? Het blijkt echter nog niet zo eenvoudig om tot een heldere afbakening te komen.

‘Wat mij betreft mogen mensen er best iets aan verdienen’, zegt Marieke Hart. ‘Ik zou willen dat we in een wereld leven waarin mensen geen geld vragen voor dat soort “deel”-diensten. Maar ik kan me voorstellen dat voldoening en waardering niet altijd genoeg motivatie bieden. Maar het moet niet puur gaan om bijverdienen.’ Voor Jan Thij Bakker is er sprake van delen ‘wanneer het effect groter is dan enkel de transactie van dienst of goed. Bij een “echte” Airbnb krijg je meer dan een overnachting, dat is een ervaring, een ontmoeting.’ Om dit kracht bij te zetten dist Bakker een anekdote op over de behulpzame Airbnb-gastvrouw in Maastricht toen hij en een vriend op wandelvakantie gingen. Ze haalde hen op uit de kroeg, zorgde de volgende ochtend voor een lekker ontbijt en gaf de heren een lunchpakketje voor de wandeltocht. ‘En gewoon omdat ze het leuk vond. Dat krijg je niet bij het Hilton.’

De constatering dat de deeleconomie alles wat voorheen in de sociale sfeer lag ‘vermarkt’, vindt Hart een eenzijdige. ‘Wij hebben een heleboel thuiskoks die dag na dag het tegenovergestelde bewijzen, die koken zonder daar een cent aan over te houden.’ Ook de ervaringen van Peerby wijzen een andere kant uit: er zijn nauwelijks gebruikers die geld vragen voor uitgeleende spullen. En een van de redenen dat het Nederlandse carpoolplatform Toogethr het eind vorig jaar voor gezien moest houden, was dat een groot deel van de chauffeurs – in tegenstelling tot de verwachtingen van de oprichters – ritten gratis aanbood. Hart: ‘We leven nog altijd niet in mijn ideale wereld, maar er zijn genoeg mensen die voldoening halen uit de waardering van anderen, en niet alleen omdat ze er geld voor krijgen.’


Beeld: Jenneke Jas, alias Tante Jet, is kok op thuisafgehaald.nl. (Martijn Beekman / anp)