`een man zonder wapen is hier een man zonder lul’

Vorige week was er even sprake van een pro-Russische coup in het zuid-Russische Tsjetsjenie. Tsjetsjenie? Ja, het bestaat. En als het aan de maffia ligt, nog lang. Reportage uit een roerige republiek.

GROZNY - Voor het parlementsgebouw in Grozny, hoofdstad van Tsetsjenie, staan twee pantservoertuigen, hun zware machinegeweren gericht op de naderende bezoeker. Tien zwaarbewapende mannen bewaken de toegang. Binnen wemelt het van de camouflagepakken en het politieblauw. De aanwezigen zijn zonder uitzondering gewapend. Twee soldaten dragen raketwerpers. De vraag of deze maatregelen te maken hebben met het recente Russische dreigement om de republiek binnen te vallen, wordt ontkennend beantwoord: ‘Dit is Tsjetsjenie. Een man zonder wapen is hier een man zonder lul.’
Afgelopen week dreigde Rusland de Tsjetsjeense regering met geweld ten val te brengen. De Russische premier Tsjernomirdin verklaarde: 'Het is tijd oms ons beleid met concrete beslissingen kracht bij te zetten. Tsjetsjenie vormt ons voornaamste probleem; het is een bron van instabliteit in de Kaukasus. De mensenrechten van Russen en Russisch-sprekenden worden daar massaal geschonden. Er heerst een toestand van anarchie en burgeroorlog; constitutioneel hebben wij het recht om dit probleem nu op te lossen.’ De Russische parlementsvoorzitter Sjachrai was nog duidelijker: 'De Tsjetsjeense president moet aftreden, wil men daar een oorlog voorkomen.’
De Tsjetsjeense minister van Informatie Oegodov lacht geluidloos om de dreigementen op de Russische televisie. Hij ontkent dat de Onafhankelijke Republiek van Tsjetsjenie Itskeria de eerste maffiarepubliek ter wereld is. Zijn eigen voorkomen lijkt evenwel volledig in contrast met zijn woorden. Aan de broekriem van de minister, die gekleed gaat in een half openstaand zijden hemd en een witte broek, hangt een holster met een metalen sheriffster. Hoewel het al lang donker is, draagt hij nog steeds zijn Cardin-zonnebril. Tijdens het gesprek besprenkelt hij zichzelf rijkelijk met aftershave van het merk Dollar.
Oegodov: 'Iedereen is negatief over de situatie hier. Maffia, maffia. Het is allemaal desinformatie. Jullie journalisten zijn allemaal agenten van Moskou.’ Ongeinteresseerd pulkt hij met een lucifer tussen zijn tanden. Het kogelgat in een van de ramen van zijn kamer negerend, vervolgt hij: 'Wat ze ook zeggen in Moskou, het is provocatie. Absurd. In Moskou hebben ze de zaak niet onder controle. Op dit moment vallen er in Rusland meer doden dan tijdens hun oorlog in Afghanistan. Daar heerst een burgeroorlog, niet hier. Als Rusland ons aanvalt, ontketenen we de jihad.’
IN OKTOBER 1991 riep Sovjet-luchtmachtgeneraal Doedajev eenzijdig de onafhankelijkheid van Tsjetsjenie uit. Daarmee was de afscheiding van de Noord-Kaukasus van de Russische Federatie een feit. Tsjetsjenie was het enige gebied in Rusland dat deze stap aandurfde. Rusland riep de noodtoestand uit en stuurde troepen naar de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny. De Russische soldaten werden op het vliegveld opgewacht door Doedajevs troepen en moesten onverrichter zake huiswaarts keren. Na de terugtrekking van de in Tsjetsjenie gestationeerde Russische troepen - een stabiliserende factor - was het snel gedaan met de kunstmatige eenheid uit de tijd van de Sovjetunie. Tussen de verschillende teips, uitgebreide 'families’ gebaseerd op de geboortestreek, ontbrandde een strijd om de politieke macht en de controle over de lucratieve handel in drugs, wapens en grondstoffen.
In februari 1992 vielen onderdelen van de onderling al even zwaar verdeelde oppositie - er waren meer dan honderd gewapende privemilities actief - de wapendepots van Doedajevs troepen aan. Eind maart volgde een couppoging waarbij een oppositiegroep voor korte tijd de radio- en televisiezender bezette. Voorjaar 1993 was Grozny het toneel van massademonstraties waarin het ontslag van president Doedajev werd geeist. De president maakte een einde aan de protesten met behulp van wapengeweld. Tegelijkertijd zuiverde hij het parlement en de lokale besturen van oppositionele elementen. Oppositionele kranten werden verboden. Op 11 juni 1993 verklaarde het noordelijke Nadtertsni-district zich onder leiding van Omar Afturganov onafhankelijk van de hoofdstad Grozny. Er volgden gevechten, waarin de oppositie in Nadtertsni de overwinning behaalde. In maart 1994 stelde Nadtertsni de Raad van de Verenigde Oppositie in, met als doel de omverwerping van Doedajev.
Het Nadtertsni-district, een uur rijden van Grozny verwijderd, grenst aan Rusland. Dit maakt de overdracht van wapens uit Rusland tot een peuleschil. Het district heeft een lange geschiedenis als bondgenoot van Moskou in de regio; alle voormalige eerste secretarissen van de Tsjetsjeense communistische partij kwamen hier vandaan. Districtshoofd Afturganov is een van Ruslands belangrijkste pionnen in de pogingen om Tsjetsjenie weer onder controle te krijgen.
Met de aanwezigheid van deze lokale bondgenoot lijkt het onwaarschijnlijk dat het Russische leger zelf in Tsjetsjenie zal binnenvallen. Eerder zal Rusland net als in Moldavie en Abchazie gebruik maken van de lokale rebellen. Om de wereld alvast voor te bereiden op de komende staatsgreep, probeert Moskou Doedajevs regime in diskrediet te brengen met de meest onzinnige leugens: 'Veertig afgehakte hoofden in Tsjetsjenie als voetbal gebruikt’, staat vetgedrukt op de voorpagina van een Russische krant. Zo versterkt Rusland tevens de zaak van de (nu nog) oppositie, die inmiddels een door Moskou erkende parallelregering heeft opgezet.
PRESIDENT DOEDAJEV neemt de tegen hem gerichte propaganda kalm op. Vanachter zijn bureau verklaart de vijftigjarige ex-generaal rustig: 'Rusland zal Tsjetsjenie niet binnenvallen. Moskou zal Tsjetsjenie van binnenuit blijven destabiliseren. Maar we zullen niet onderhandelen. Liever dood dan slaaf. Rusland kent slechts de taal van geweld, en onderhandelingen eindigen altijd in afpersing.’
In 1991 overwoog Doedajev, als commandant van strategische bommenwerpers in Estland, nog de mogelijkheid van nucleaire afpersing om Tsjetsjenie erkend te krijgen. Nu is hij het toonbeeld van zelfbeheersing. Zijn gemanicuurde handen maken weloverwogen bewegingen. Pas als de rol van het Westen ter sprake komt, raakt de voormalige generaal opgewonden: 'Het is allemaal de schuld van het Westen. Ze zijn Tsjetsjenie vergeten.’
De werkkamer van de president, die overigens tevens premier, minister van Veiligheid en minister van Defensie is, vertoont grote overeenkomst met die van andere tot nationalist geworden voormalige communisten. Aan de wanden hangt traditionele v sjeik Mantsjoer naast zijn bureau. 'De sjeik is mijn voorbeeld. Zes jaar lang voerde hij een heilige oorlog tegen de Russische imperialisten.’ Dat de Russen Mantsoer uiteindelijk gevangen namen en executeerden, vertelt hij er niet bij. Vastbesloten vervolgt hij: 'Pas aan het einde van mijn mandaat in 1995 zal ik verkiezingen uitschrijven en tot die tijd blijf ik president.’
Doedajev wil overigens best toegeven dat Rusland niet alle aantijgingen uit de duim heeft gezogen: 'Moskou heeft gelijk, Tsjetsjenie is een centrum van wapen- en drugshandel. Maar dat komt slechts door Ruslands blokkade van Tsjetsjenie: de mensen hebben geen keus. De ware maffiosi zijn de leden van het kabinet in het Kremlin. Wat bedoelt Moskou met de mishandeling van Russen? Het zijn wij, de Tsjetsjenen, die lijden onder de Russen als de joden onder de nazi’s.’
Kritiek op Doedajev klinkt echter niet alleen vanuit Moskou en Nadtertsni. Een hoogleraar aan de universiteit van Grozny noemt Doedajev onomwonden een egoist: 'Na zijn ervaringen eind jaren tachtig met de onafhankelijkheidsstrijd in Estland kwam Doedajev tot de conclusie dat het einde van de Sovjetunie nabij was. Profiterend van de verwarring in Moskou en Grozny verklaarde hij de onafhankelijkheid. Nu hij zich realiseert dat het Russische imperium, hoewel enigszins beurs, nog steeds springlevend is, probeert hij uit alle macht vast te houden aan zijn privileges. Dat dit ten koste gaat van het Tsjetsjeense volk, neemt hij voor lief. Liever vertrouwt Dzjochar Doedajev op de kracht van zijn huurlingen die hij vierhonderd gulden per maand betaalt - tien keer het gemiddelde maandsalaris.’
WAAROM IS TSJETSJENIE juist nu zo belangrijk voor Rusland? Tsjetsjenie vormt het laaste bolwerk binnen de voormalige Sovjetunie waar men nog openlijk tegenstand durft te bieden aan Moskou. Tsjetsjenie, onderdeel van de Russische Federatie, ondermijnt met haar militante ideeen niet alleen Ruslands prestige, maar schept binnen de Russische federatie een gevaarlijk precedent voor andere regio’s in Rusland. Daar komt nog bij dat Tsjetsjenie die onafhankelijkheid waarschijnlijk ook kan waarmaken door de grote olievoorraden. Tsjetsjenie voorzag vroeger vrijwel volledig in Ruslands behoefte aan vliegtuigbrandstof - nog een reden voor Rusland om de verwijdering van Doedajev te wensen. Tot slot vallen er in Rusland punten te scoren door hard op te treden tegen 'de bron van Ruslands criminaliteitsproblemen’, zoals Tsjetsjenie in de Russische pers wel wordt afgeschilderd.
Het leven in Tsjetsjenie gaat ondanks de dreigende coup gewoon door. De bazar van Grozny puilt uit. In een uithoek zit een twintigtal mannen op een hekje. Ze hebben niets voor zich uitgestald, want ze handelen in het meest gewilde artikel - wapens. De vijftienjarige Roeslan noemt zijn prijzen: 'Een Kalasjnikov kost vijfhonderd dollar, een RPG7 raketwerper zeshonderd en een Makarov-pistool zevenhonderd. Een pistool is het duurst, want die kun je onder je kleren verstoppen.’
De door Rusland ingestelde blokkade blijkt in de praktijk zo lek als een mandje. Dagelijks vliegen Toepolovs vol handelaren naar Azerbajdzjan; ze keren met volle tassen terug. De kiosken zijn goed gevuld, een hoog percentage Volvo’s, BMW’s en Mercedessen bevolkt de wegen, er worden grote huizen gebouwd. Hoe is dat mogelijk in een land met een lam gelegde industrie en massale werkloosheid?
HET UITEENVALLEN van de Sovjetunie creeerde een machtsvacuum waar de georganiseerde misdaad als geen ander van wist te profiteren. Haar omzet bedraagt honderden miljoenen dollars. Het is niet ongewoon dat iemand met een geleend kapitaal van 50.000 gulden binnen een jaar een vermogen opbouwt van twintig miljoen gulden. In 1993 verkocht Mercedes Benz meer dure modellen in Rusland dan in West-Europa. Het zijn de vele maffiose teips in Tsjetsjenie die de motor vormen voor de rest van de economie.
Het fenomeen maffia is niet nieuw. Om haar macht in het Russische, later Sovjet-imperium te behouden, bood de georganiseerde misdaad niet zelden haar diensten aan aan de Moskouse machthebbers. Dezen maakten graag gebruik van de onderlinge verdeeldheid tussen de verschillende etnische groepen, horden en teips. Overal werden specifieke groepen uitverkoren om een gedeelte van het imperium te besturen. Breken met Moskou zou het einde van hun heerschappij betekenen.
In ruil voor deze stabiliteit en deze loyaliteit stelden de Russen zich extreem tolerant op tegenover hun clienten, die binnen hun eigen bestuurseenheid een monopolie op corruptie kregen. Deze wederzijdse overeenkomst zorgde ervoor dat het Russische imperium na de val van de tsaar nog eens zeventig jaar voortleefde en alles wijst er op dat Rusland, nu in de democratische gedaante, dit systeem in ere houdt om de voortzetting van haar rijk te verzekeren.
Tot nu toe echter vormen de open manier en de schaal waarop de maffia zich in de voormalige Sovjetunie manifesteert een belangrijke belemmering voor een herstel van de macht in het centrum. Voor het eerst sinds de jaren dertig is de georganiseerde misdaad aan de staatscontrole ontsnapt. Chaos en anarchie zijn het gevolg. De Russische president Jeltsin probeert de verschillende maffiagroepen onder controle te krijgen en zo het voortbestaan van de Russische Federatie en de rest van het voormalige Russische Rijk veilig te stellen. De ironie wil dat Jeltsin daarbij wordt gesteund door de krachtigste maffiagroepen. Deze pleiten voor herstel van het imperium, van een economische ruimte, omdat ook zij liever opereren in een stabiele omgeving zonder al te veel concurrentie. Rusland hoopt met de val van Doedajev en het herstel van een clientgericht beleid in Tsjetsjenie zijn macht in de gehele Noord-Kaukasus terug te krijgen.