Een monster van mogelijkheden

Vormelijk experiment in de kunstkritiek is alleen maar toe te juichen. Met het gevaar dat critici dan toch mislukte kunstenaars blijken te zijn.

Medium jkk bg
Medium screen 20shot 202014 07 18 20at 2023.28.34

Oftewel: De toekomst van kritiek ligt in de vorm, de titel van het betoog waar Wouter Hillaert op de website van De Groene Amsterdammer onlangs mee uitnodigde tot deelname aan de Prijs voor de Jonge Kunstkritiek 2014.

Deze eerste zin is getypt in een font van de Chinees-Amerikaanse kunstenaar Paul Chan. Vanuit de overtuiging dat taal als communicatiemiddel niet altijd slaagt, dat boodschappen niet overkomen, ontwikkelde Chan varianten op het alfabet waarbij iedere letter is vervangen door een woord, een tekening of zelfs een complete zin. Zijn langdradige lettertypes druisen wat in tegen het basisprincipe van communicatie, maar, zo verklaart Chan, met deze alfabetten communiceer je wat hij denkt dat je eigenlijk had wíllen communiceren. Twijfel, onzekerheid. Reflectie.

De manier waarop Chan knipt en plakt met de vorm en de betekenis van taal raakt aan de discussie over de al dan niet multimediale kunstkritiek. Nieuwe media vragen om nieuwe omgangsvormen – interactiviteit voor een community - en ook de kunst zelf veranderde mee, met kunstwerken genesteld in nieuwe media en diep verzonken in (promotie)onderzoeken met video-essays en lezingen als uitkomst. Denk aan de performances van Hito Steyerl, onlangs nog bij de opening van haar tentoonstelling in het Van Abbemuseum. Er is een parallelle wereld gecreëerd, een monster van mogelijkheden, die van alle kanten wordt bevochten.

Ook door de kunstkritiek. Er is behoefte aan nieuwe verhoudingen tussen tekst en beeld, stelt Wouter Hillaert. Over de functie van de kunstkritiek bestaat min of meer consensus. ‘Kunstkritiek beschrijft, analyseert, interpreteert en beoordeelt’ en biedt ‘een gelaagde, onafhankelijke en dus kritische kijk op de waarde en kwaliteit van kunst’. En verkeert sinds jaar en dag in crisis, in een oppervlakkigheid die zich in bijzonder weinig woorden door de kranten verspreidt. Een oplossing ziet Hillaert in een andere benadering van de kritiek: niet aan de functie moeten we sleutelen, maar het medium kunstkritiek is toe aan een update. De toekomst van kritiek ligt in de vorm.

Die toekomst ligt er zeker, in elke vorm. Maar het gevaar dreigt dat critici dan toch mislukte kunstenaars blijken te zijn. Zelf volg ik Triple Canopy. Onder het motto ‘Slowing down the internet’ bespreekt het online magazine uit New York kunst, literatuur en media met vaak enkel een digitaal leven, vanuit het idee dat het publiek een groot deel van de wereld alleen máár van een beeldscherm kent. Kritische teksten worden gesterkt met foto’s en video’s, en andersom, en toen Triple Canopy de eerste edities ook nog eens bundelde in een boek, leek de ultieme synergie bereikt.

En toen stond Triple Canopy dit voorjaar ineens aangekondigd in de line-up van een tentoonstelling. Niet zo maar een show, de Whitney Biënnale. En zo gek is dat niet. Slimme observaties met smakelijk beeld, dat klinkt als een hedendaags kunstwerk.

Van een beschouwend medium wordt de filmende, via Skype debatterende, performende kunstcriticus een medium om te beschouwen. Dat geldt in zekere mate voor alle kunstkritiek, maar met minder tekst komt de kritische observatie in het geding. Die rondleiding door een kunstwerk die een criticus geeft, ja de keus van uitlichten die met autoriteit gepaard gaat, juist díe vorm van de kunstkritiek dreigt verloren te gaan. Het zijn de dingen die het moeilijkst te beschrijven zijn, die vragen om rake woorden. Offline of online, geschreven of gesproken, zelfs met een muziekje eronder.

Ik geloof niet dat het de geschreven woorden zijn die kritiek vandaag in de weg staan, die beklaaglijke ‘zwarte lettertjes op een witte achtergrond’ waar Hillaert over spreekt. Het zijn wel de onbegrijpelijke woorden, de slordige observaties, de algemeenheden en holle frasen,

Medium screen 20shot 202014 07 21 20at 2009.18.39

om in Paul Chans Politics to Come-lettertype te schrijven, die publiek uit de kunst jagen. Het blijft de inhoud waar te halen valt. Die uitdaging is binnen alle categorieën van de Prijs voor de Jonge Kunstkritiek gelijk_._

Prijs voor de Jonge Kunstkritiek 2014

De Prijs voor de Jonge Kunstkritiek is een stimuleringsprijs voor een nieuwe generatie critici en essayisten die schrijft over hedendaagse beeldende kunst. De prijs wil jonge kunstcritici stimuleren en de aandacht voor kwalitatief hoogstaande kunstkritiek en kunstjournalistiek in de mainstream media vergroten. De Prijs voor de Jonge Kunstkritiek is een initiatief van de Appel arts centre, Vlaams Nederlands Huis deBuren, het Mondriaan Fonds, het Stedelijk Museum, STUK en Witte de With, Center for Contemporary Art.

In 2014 wordt de tweejaarlijkse prijs voor de vierde keer uitgereikt, in de categorieën ‘essay’, ‘recensie’ en ‘visuele kritiek’. De Prijs voor de Jonge Kunstkritiek richt zich op critici tot 35 jaar. Deadline: 12 september 2014. Zie voor meer informatie jongekunstkritiek.net.


p.s. Chans lettertypen zijn normaliter hier vrij te downloaden, maar de website heeft soms een storing.