Een niet-te-gelovenschool

Red ons, Maria Montanelli is tot en met 29 oktober te zien in Theater De Balie (020-6232904); op 26 en 27 oktober in de Toneelschuur Haarlem (023-312439) en op 9 en 10 november in de Schouwburg Rotterdam (010-4118110).
Een aantal jaren geleden gaf iemand mij een boekje met de mededeling: ‘Dit is echt iets voor jou.’ Aangezien ik dat een beledigende mededeling vind, getuigenis van mateloze zelfoverschatting, bleef het boekje voor straf enige tijd ongelezen. Toen de begeleidende tekst was uitgewerkt, stopte ik het werkje tussen onderbroeken en sokken in een koffertje voor een paar dagen Groningen. De weekbladen waren vlak na Zwolle uitgelezen, toen ben ik het met Red ons, Maria Montanelli van Herman Koch maar eens gaan proberen. Al bij hoofdstuk 2 werd de treincoupe geplaagd door mijn schaterende lach. En ook in het handelsreizigershotel te Groningen kwamen mijn buren al snel vragen of ik die lachfilm op de televisie niet wilde afzetten.

Meteen aan het begin van het in 1989 verschenen boekje onthult Koch waar hij het over wil hebben: over de dood van de zwakbegaafde jongen Jan Wildschut. Daarna krijgt zijn roman het ritme van de Willibrord-processie te Echternach: een pas vooruit, twee passen terug. De ik-figuur komt op zijn weg naar dat fatale ongeluk voortdurend stations tegen waarover hij veel te vertellen heeft, wat hij ook uitgebreid en zonder gene doet. Dat geeft het proza het prettige karakter van de drijfjacht op een uitgestelde plot. De grondtoon is aanvankelijk rechtlijnig: spirituele scheldpartijen vol onversneden woede. De ik-figuur woonde namelijk in een door hem diep verfoeide kakbuurt waar het geld op vele ruggen groeide en die overliep van ‘opgefokte menopauzekoppen’. En tot overmaat van ramp bezocht hij ook nog een kakschool, het Montanelli-lyceum, een school zonder gewone kinderen van gewone ouders. Als een dinosaurus in een kristalglaswinkel dendert de woedende schrijver door de niet- te-gelovenbuurt en zijn niet-te- gelovenschool. En langzaam maar zeker koerst hij naar de werkweek op de fiets, en naar die winderige brug over een grote rivier, waar de zwakbegaafde jongen de dood vond. De toon wordt gaandeweg ingekeerder, en als aan het eind de voorlopige tussenbalans van dit jonge leven wordt opgemaakt, is er van hilarisch gescheld geen sprake meer. De scenes zijn dan zonder meer ontroerend - neem de prachtige beschrijving van het afscheid tussen de vader en de zoon, waarbij de zoon in zijn hoofd de rollen en verantwoordelijkheden omdraait.
Acteur, schrijver en regisseur Dirk Groeneveld heeft het snode plan opgevat om Kochs roman tot solovoorstelling te bewerken. Dat betekende in ieder geval: schrappen. Liefhebbers van het boek zullen veel juweeltjes node missen. Voorts betekende Groenevelds stap het speuren naar een goede toon. Red ons, Maria Montanelli kan worden verteld op het staccatoritme van conferenciers als Waardenberg & De Jong of Hans Teeuwen. Maar dan ligt het risico op de loer van rode rozen die op het toneel rood worden geschilderd. Groeneveld heeft gekozen voor een licht melancholische, naar binnen gekeerde toon. De woede is heel mooi onderhuids gehouden, trefzeker koerst de acteur aan op de brugscene en vooral op - een van de hoogtepunten van de avond - de droom over Maria Montanelli. Zij komt de school die haar naam draagt bezoeken, schrikt zich kapot van de geestelijke verwording van haar gedachtengoed en geeft vervolgens telefonisch de geografische coordinaten van het lyceum door aan een militaire vliegbasis. En Koch maar hopen: laten ze hem deze keer niet missen!
Dirk Groeneveld is een begenadigd verteller. Hij studeerde ooit af aan de regie-opleiding in Amsterdam met een solo in de vorm van een rondleiding door het haveloze gebouw waarin deze opleiding toen was gevestigd. Na die narratieve dwaaltocht herkende ik het gebouw niet meer terug, zag ik er dingen die ik nooit had waargenomen. Zoiets bereikte Dirk Groeneveld afgelopen vrijdagavond ook. Het was of ik via zijn spel Kochs roman geheel opnieuw las. Hij hielp me binnen te dringen in onvermoede ruimten tussen de regels. Een groter compliment kan een acteur nauwelijks incasseren.