Hoofdcommentaar: Binnenland

Een nieuw Nederland

Deelnemers aan de grote Nederlandse vakantie-exodus van 2001 verkeren na thuiskomst nog altijd in een shocktoestand: het land dat zij midden juli verlieten is onherkenbaar veranderd, zij zijn verweesd en vervreemd teruggekeerd. Herman Brood is dood, Opland is dood, Tara Varma gaat juist niet dood en moet nu van Paul Rosenmöller naar de gevangenis, Pim Fortuyn gaat voor Leefbaar Nederland naar het Catshuis en Ad Melkert wordt straks gearresteerd door Europol op grond van massale verduistering van Brusselse werkgelegenheidsgelden.

Vooral het laatste drama is tot op heden onderbelicht gebleven. Gezegend met het al eerder gesignaleerde «charisma van een diepvrieskip» voelen maar weinig publicisten en politici zich geroepen de in een hoek gedreven voorzitter van de PvdA-fractie te ontzetten. In de eigen partij namen tot nu toe alleen kamerlid Noorman-Den Uyl en minister Vermeend van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (die wel aanvoelt dat in deze kwestie ook zijn eigen scalp in het geding is) het op voor de gedoodverfde opvolger van Wim Kok. Vermeend verkondigde in de Volkskrant dat de affaire-Melkert maar één motief heeft: «Alles uit het verleden wordt opgerakeld, enkel en alleen met het oog op de opvolgingskwestie in de PvdA.»

De dochter van Joop den Uyl nam Melkert in bescherming tijdens een uitzending van Nova, waar de nieuw-rechtse econoom baron Sweder van Wijnbergen, ex-secretaris-generaal op Economische Zaken en ongetwijfeld op weg naar een zetel in het eerste zakenkabinet-Fortuyn, op ongenadig arrogante wijze probeerde Ad Melkert definitief te elimineren uit het politieke krachtenveld van het derde millennium.

De analyse van Willem Vermeend van de Brusselse beschuldigingen richting Melkert — als een staaltje ongewenst Euro-ingrijpen in de landspolitiek — lijkt overigens wel hout te snijden. Wellicht heeft eurocommissaris Bolkestein op een landerige middag in Straatsburg weleens even een praatje gemaakt met zijn collega’s van het departement Werkgelegenheid. De aanval op Melkert is in elk geval bijzonder unfair en riekt naar het ordinaire voetenwerk uit de politieke school van de Bolk. Natuurlijk is er hier en daar iets fout gegaan tijdens de massale distributie van de zogeheten Melkertbanen, «artificiële» banen tegen het minimumsalaris met een premie uit Brussel. Het gaat hier om een Franklin Roosevelt-achtige New Deal, die met veel gevoel voor urgentie en onbureaucratische snelheid is uitgevoerd.

Meer dan honderdduizend mensen die veel moeite hadden een baan te vinden, kregen zo toch werk. Het ging om een forse injectie van de arbeidsmarkt. Er werd creatief mee omgesprongen: veel melkertiers kwamen terecht als tramcontroleur, buurtsuppoost, portier, in het verenigingswerk, bij kunstprojecten, of bij de documentatie van noodlijdende persorganen. Er werd, kort en goed, onvolprezen sociaal vernieuwd. Dat soms geld werd gemorst, was onherroepelijk verbonden aan de voortvarendheid waarmee het project-Melkert werd uitgevoerd. Hier en daar kwamen berichten binnen over non-existente Melkertbanen, bijvoorbeeld uit de Bijlmermeer, waar welzijnsgoeroe Axwijk werd beschuldigd van enig gehossel met subsidies.

Het was de tol die men betaalde voor een over de gehele linie toch uiterst succesvol project.

Daar zit dan ook de kneep: de Melkertbanen zijn te goed gelukt. De meeste melkertiers zijn tevreden met hun baan en «stromen niet door», zoals de bedoeling was van Brussel. Het bedrijfsleven, kampend met een drastisch gebrek aan lager geschoold en dus goedkoop personeel, moet tot zijn grote woede constateren dat er een heel reservoir «kunstbanen» naar oud-Oostblok-model is opgezet, wat «marktvervuilend» uitwerkt. In werkelijkheid gaat het bij de meeste Melkertbanen echter om sociaal zeer waardevolle arbeid, maar daar geven types als Sweder van Wijnbergen en Bolkestein geen cent voor. En dus wordt het grote fraudekonijn uit de hoge hoed van Brussel getoverd. Daarbij wordt ook nog eens afgerekend met Ad Melkert, wiens mogelijke troonsbestijging bij de PvdA bij menigeen het angstbeeld oproept van een «ruk naar links». Melkert maakte zich eerder dit jaar niet populair bij het rechtsdraaiende deel der natie, bijvoorbeeld door zijn houding tijdens de Maxima-crisis. Er staat een prijs op zijn hoofd, en velen voelen zich geroepen de premie te incasseren.

Pal achter Melkert, moet dan ook het devies zijn. Zeker nu Leefbaar Nederland zich definitief heeft ontpopt als het onmogelijke alternatief, is veel van de progressieve toekomst van Nederland gebonden aan het politieke vernuft van deze even saaie als intelligente raspoliticus. Maar dan zal de PvdA toch echt beter in actie moeten komen dan tot nog toe is gebeurd. Het politieke klimaat van Nederland is heden uiterst bloeddorstig. Dat blijkt wel uit het collectieve hyenagedrag in de kwestie-Singh Varma, die nu op aanstootgevende wijze wordt verscheurd in de media en in de politiek, haar eigen partij incluis (het laatste nieuws is dat ze nu ook al is verstoten door minister Van Boxtel, die de prijs voor nieuwe projecten voor het Grote Steden- en Integratiebeleid niet langer naar haar wenst te noemen). Zelden is een politica in Nederland zo vogelvrij geweest. De affaire-Varma lijkt toch eerder voer voor psychologen dan voor triomfantelijke perscampagnes. Kennelijk zijn alle remmen los, en dan is het dus ook uitkijken geblazen voor Ad Melkert, Neerlands hoop nummer één in uiterst bange dagen.