Het einde van de Russische democratie

Een nieuwe epoche

De nieuwe grondwet die Vladimir Poetin tot zijn 83ste president van Rusland kan maken, luidt het einde in van de Russische democratie, voor zover die ooit heeft bestaan.

De zeventienjarige demonstrant Olga Misik leest de oproerpolitie voor uit de grondwet. 27 juli 2019, Moskou © Alexei Abanin via AP / ANP

Sommige buitenlandse media noemden haar de Tiananmen-tiener, maar in eigen land maakte ze naam als ‘het meisje met de grondwet’. De zeventienjarige Olga Misik werd vorige zomer een symbool van de ‘Moskouse protesten’, nadat ze in kleermakerszit op de grond was neergestreken tegenover een falanx oproerpolitie en hun uit de Russische grondwet voorlas. Over het recht op vreedzaam protest, verkiezingen en zelfbeschikking.

De protestbeweging was ontstaan nadat geen enkele onafhankelijke kandidaat was toegelaten tot de kieslijst voor lokale gemeenteraadsverkiezingen. Maar het vat vol woede dat was aangeboord ging over een bredere vraag: wat rest er nog van het democratische systeem in Rusland? Want dat de pilaren van de democratie wankelen zal niet eens de meest patriottistische Rus ontkennen. Verkiezingen in Rusland zijn niet eerlijk en niet transparant. Zowel in de politiek als in de rechtszaal geldt het recht van de sterkste. En dat is zelden in het belang van de gewone burger.

Toch leefde er een stille verwachting onder Russen dat de machthebbers het niet te gortig zouden maken. Valsspelen, oké. Maar met mate en subtiliteit. Alle onafhankelijke kandidaten bij voorbaat uitsluiten van lokaal bestuur onder duidelijk valse voorwendselen? Dat ging Moskovieten vorige zomer een stap te ver. Wekenlang gingen duizenden betogers de straat op om dat punt op een vreedzame manier kracht bij te zetten. Maar de autoriteiten reageerden met harde hand en arrestaties. Het was in die context dat Misik de grondwet tevoorschijn trok als daad van verzet. Net zoals demonstranten dat wel vaker deden, ter herinnering aan de rechten die sinds 1993 zijn vastgelegd.

Nu, een jaar later en na een volksstemming, ligt die grondwet in de papierbak. De nieuwe versie verschilt op meer dan tweehonderd punten van het origineel. Cruciaal is dat zij Vladimir Poetin de mogelijkheid geeft om zich nog tweemaal verkiesbaar te stellen en daarmee tot 2036 president te blijven. Tot aan zijn 83ste.

Van een laatste houvast voor critici is de grondwet binnen een halfjaar (vertraging door corona meegerekend) onherkenbaar vervormd tot een manifest van het poetinisme. ‘Mijn grootste teleurstelling van 2020 is dat ik deze troep niet meer kan voorlezen aan de oproerpolitie’, reageert Misik.

De oude grondwet was op z’n zachtst gezegd controversieel. Veel democraten konden de wijze waarop die was doorgedramd door Boris Jeltsin, na een constitutionele crisis waar tanks aan te pas waren gekomen, vergeten noch vergeven. Ook zou het document te veel macht bij de president hebben gelegd en daarmee medeschuldig zijn aan de afbraak van de rechtsstaat onder Poetin.

‘Poetin heeft onvoorstelbaar veel macht geconcentreerd in zijn handen en daarom kan hij het zich permitteren om de grondwet te veranderen, in plaats van andersom. Maar wat hem daarbij heeft geholpen is de gebrekkige grondwet die hij heeft geërfd van Jeltsin’, schrijft politicoloog Vladimir Pastoetsjov in een opiniestuk voor MBKh Media, de site van Poetin-criticus Michail Chodorkovski. ‘De wijzigingen martelen een grondwettelijk lichaam dat allang dood is.’

Toch waakten veel liberalen ervoor om in het huidige klimaat slapende honden wakker te maken. Zoals Viktor Sjejnis, een van de auteurs van de grondwet uit 1993, jaren geleden schreef in een opiniestuk voor The Moscow Times: ‘Het is nog altijd beter om een imperfect wetboek te hebben met belangrijke provisies die in de praktijk niet functioneren, dan de tekst te verdoezelen met wijzigingen die de meest antidemocratische, antiliberale en antiprogressieve aspecten van onze huidige realiteit legitimeren.’

Voor Poetin was de grondwet vooral een tikkende tijdbom. Volgens de regels zou hij in 2024, aan het eind van zijn tweede opeenvolgende termijn (en zijn vierde in totaal), moeten aftreden. Jeltsins grondwet maakte van hem een lame duck president. De vraag op welke manier hij de macht zou bewaren na 2024, want daar was geen twijfel over, was gedoemd zijn laatste termijn te overschaduwen. Zou hij een nieuwe rol voor zichzelf ontwerpen als hoofd van een versterkte veiligheidsraad? Of zou hij een interim-kandidaat naar voren schuiven, zoals hij in 2008 had gedaan met Dmitri Medvedev? Of toch de grondwet aanpassen om alsnog president te blijven?

Zelf ontkende Poetin bij hoog en laag dat hij dat laatste van plan was. Totdat hij begin dit jaar onverwacht een pakket constitutionele hervormingen aankondigde. Kremlin-watchers waarschuwden: de bal was gaan rollen. Maar in welke richting bleef onduidelijk. Begin maart kwam de aap uit de mouw. Bij het aannemen van de wijzigingen zou Poetins eigen termijnenteller op nul komen te staan.

Binnen een paar maanden werd het plan goedgekeurd door het parlement, het Constitutionele Hof en ondertekend door Poetin zelf. Juridisch was het daarmee een voldongen feit. De drukpersen gingen aan en de nieuwe grondwet lag binnen de kortste keren in de winkel. Toch hamerde Poetin erop om de nieuwe grondwet in een volksstemming voor te leggen aan Russen zelf.

Bij de volksstemming over de nieuwe grondwet is op ongeëvenaarde schaal gefraudeerd

Dat was meer dan een lege geste. Hoewel hij de afgelopen twee decennia zelfverzekerd het pad richting de autocratie bewandelde, leunt Poetin op een kruk van legitimiteit. Daarin onderscheidde Rusland zich van buurland Wit-Rusland en voormalige sovjetrepublieken in Centraal-Azië, zoals Turkmenistan. De veronderstelling dat hij werd gesteund door een meerderheid van de Russen fungeerde als schild tegenover critici. Critici uit het buitenland, maar ook delen van de binnenlandse bevolking en de invloedrijke elite wier belangen Poetin behartigt.

Maar de Russen zijn moe. Van Ruslands avonturen in het buitenland die roofbouw plegen op de staatskas in moeilijke economische tijden. Van internationale sancties en schandalen. En van gebroken beloftes, zoals de pensioenleeftijd die alsnog verhoogd werd. Poetins optreden tijdens de coronacrisis, waarbij hij vooral de verantwoordelijkheid op anderen afschoof, heeft volgens onafhankelijke peilingen het vertrouwen in hem verder geërodeerd. De spindoctors van de presidentiële administratie zal het niet zijn ontgaan. Dus ging de stemming na enig uitstel toch door. Maar mocht het geen referendum over Poetins leiderschap worden. Althans, niet openlijk.

In plaats daarvan ging de aandacht uit naar de meer dan tweehonderd andere wijzigingen. Het homohuwelijk, God en de Russische taal kwamen allemaal aan bod in de grabbelton van sociaal-economische, culturele en patriottistische lekkermakertjes. Aan de vooravond van de verkiezingsdag vroeg Poetin Russen om naar het stemhokje te gaan in naam van de miljoenen sovjetsoldaten die hun levens hadden gegeven voor de overwinning op nazi-Duitsland.

Ondertussen werd de belangrijkste wijziging, het resetten van Poetins termijn, als een paard van Troje door de stemming gesmokkeld. Die brak met alle bestaande regels omtrent het houden van een plebisciet en bestond uit een enkele vraag zonder verdere uitleg: ‘Bent u vóór de wijzigingen?’

Op 2 juli verklaarde Poetin de overwinning te hebben behaald. Het resultaat, een opkomst van 68 procent, waarvan 78 procent voor had gestemd, presenteerde hij als een teken van vertrouwen in zijn leiderschap. Maar is dat het wel?

Volgens berekeningen van verkiezingsexpert Sergej Sjpilkin is er op ongeëvenaarde schaal gefraudeerd. Zo’n 22 miljoen stemmen zouden zijn vervalst. Uiteindelijk, concludeert Sjpilkin, heeft maar dertig procent van de kiesgerechtigde bevolking voor de nieuwe grondwet gestemd. Exitpolls door de oppositie suggereren dat in de grote steden een meerderheid tegen stemde.

Dat terwijl werkelijk alles uit de kast was gehaald. Ambtenaren werden onder druk gezet om mee te doen aan de stemming die voor het eerst in de geschiedenis verspreid over een hele week plaatsvond. Russen werden naar de stembus gelokt met loterijen en weggeefacties. Een feest van de democratie, maar voor wie het wil zien ook een teken van Poetins onzekerheid dat hij het op eigen kracht zou kunnen winnen.

‘Poetin zal dit resultaat tot zijn activa rekenen, maar de daadwerkelijke waarde ervan is niet hoog’, aldus politicoloog Kirill Rogov. ‘De samenleving en de elite hebben kunnen zien hoe zwaar deze overwinning bevochten moest worden, hoeveel bedrog en machinatie ervoor nodig was.’

Op één punt kan Poetin wel tevreden zijn: in tegenstelling tot de zomer van vorig jaar was er rondom de stemming geen grootschalig protest en bleven veel nee-stemmers thuis. De enige oppositiepoliticus die op grote schaal voor onrust had kunnen zorgen, Aleksej Navalny, pleitte voor een boycot. Hij was bereid een symbolische nederlaag te accepteren om zich te richten op lokale verkiezingen in september, waar volgens hem wel concrete winst te behalen valt.

Het is een terugkerend dilemma dat bij elke verkiezing weer opspeelt en de oppositie in twee kampen splijt: moet je meedoen aan verkiezingen in een land waar de stembiljetten nog wel worden geteld, maar allang niet meer op een eerlijke manier? Voor Poetin pakt het verlammende effect van die vraag goed uit. Kremlinologen zijn na Poetins volksstemming niet veel wijzer geworden over zijn plannen voor de toekomst. Nog steeds bestaat de mogelijkheid dat hij in 2024 alsnog afstand doet van het presidentschap en een alternatieve route kiest. De nieuwe grondwet heeft zijn opties vermenigvuldigd, niet beperkt.

Veel concreter is het kortetermijneffect van de stemming. De overwinning lijkt door de siloviki, de bestuurders met banden met de veiligheidsdiensten, de politie en het leger, vooral te zijn opgevat als startsein voor een eigen campagne van repressie. Zo werd de afgelopen weken de voormalige journalist Ivan Safronov gearresteerd en beschuldigd van hoogverraad, zogenaamd voor het doorspelen van staatsgeheimen aan de Navo. En in Chabarovsk, in het verre oosten van Rusland, werd een populaire gouverneur opgepakt op een vijftien jaar oude moordverdenking. Zijn medestanders gingen massaal de straat op, maar het zal weinig invloed hebben op zijn zaak. Bijna dagelijks vinden er huiszoekingen plaats bij activisten en journalisten.

Een inhaalslag van de siloviki na de gedwongen stillegging rondom corona? Wellicht. Veel commentatoren vatten het vooral op als een waarschuwing voor lokale bestuurders en journalisten. De hardliners treden aan het licht, de gespeelde democratie is voorbij. ‘Rekening houden met de samenleving behoort tot het verleden’, vat journalist Andrej Pertsev het samen. Voor Rusland breekt een nieuwe epoche aan.