Poetins nuttige idioten

Een nieuwe internationale

Rechts-populistische politici in het Westen ontdekken in Rusland een bondgenoot in hun strijd voor nationalisme en tegen vreemde smetten. Dat Rusland onder Poetin steeds onvrijer en armer wordt, lijkt irrelevant.

De ‘nuttige idioten’ zijn weer onder ons. De uitdrukking wordt toegeschreven aan Lenin, stichter van de sovjetstaat, maar is vermoedelijk apocrief, want nergens in Lenins geschriften terug te vinden. ‘Nuttige idioten’ waren niet-communisten die het sovjetsysteem steunden of verdedigden, ofschoon ze daartoe niet gedwongen waren, of ze als burgerlijke democraten zelfs tegen hun eigen ideeën of belangen handelden. Ze konden daarvoor velerlei motieven hebben: een liberaal wilde aan de progressieve kant van de geschiedenis staan, een visionair hoopte dat er in Rusland een utopie verwezenlijkt werd, een intellectueel wilde belangrijk lijken, steun aan een dictatuur leek lekker antiburgerlijk.

Sommigen deden goede zaken – een andere apocriefe uitspraak van Lenin is dat ‘de kapitalisten bereid zijn ons het koord te verkopen waarmee wij ze zullen ophangen’. En er was de fascinatie van de macht: de veelzeggende blik in de ogen van Stalin stak die van Mussolini of Hitler naar de kroon.

Een ‘normaal’ land, zoals Rusland na de val van het communisme, spreekt kennelijk niet genoeg tot de verbeelding om zulke dialectische flirts met een tegenstander op te roepen. Maar sinds het begin van Poetins derde ambtstermijn in 2012 is Rusland opnieuw vervaarlijk geworden: Amerika en de Navo en de Europese Unie zijn tot vijand uitgeroepen, onafhankelijke media zijn opgeheven, opposanten veroordeeld of vermoord, Ruslands van alle zijden bedreigde geestelijke superioriteit wordt benadrukt. En terug zijn de nuttige idioten, enthousiast de ogen sluitend voor de schaduwzijden van Poetins Rusland. Net als vroeger, in rode tijden, hunkeren zij ernaar in het vijandig optredende Rusland een vriend te zien, in de gedachte dat die vijand een vriend zou zijn als wij in het Westen zelf niet zo vijandig deden tegen Rusland.

Nuttige idioten van het oude type bestaan nog. Zakenlieden ruiken geld: de voormalige bondskanselier Gerhard Schröder verdient miljoenen aan zijn contacten met het Russische staatsbedrijf Gazprom en is graag bereid daarvoor vriend Poetin teder te omarmen. Reflexen uit de communistische tijd zijn soms hardnekkig. In de Duitse partij Die Linke, waarin de Oost-Duitse communistische sed is opgegaan, bestaat veel sympathie voor de voormalige grote broer. Anti-Amerikaanse tradities leveren Poetin bewondering op bij extreem-linkse groeperingen in heel West-Europa.

Maar dat valt in het niet bij een nieuw fenomeen: extreem-rechtse en rechts-populistische politici in het Westen ontdekken in Rusland een conservatieve bondgenoot, een baken in de strijd voor nationalisme en de verdediging van het Avondland tegen vreemde smetten en moderne fratsen. Een wederdienst ligt dan voor de hand – in de vorm van begrip voor de Anschluss van de Krim bijvoorbeeld en een pleidooi voor opheffing van de westerse sancties. Of bewondering voor Poetin als leider. Dat onder zijn leiding Rusland steeds onvrijer wordt, en het bbp van de stagnerende economie van deze wereldmacht ver onder dat van Italië is gezakt, lijken irrelevante details.

Het sterkste voorbeeld is Marine Le Pen van het Franse Front National, in Moskou een graag geziene gast. Haar partij heeft bij Russische banken een miljoenenkrediet opgenomen. Ter voorbereiding op de Franse presidentsverkiezing volgend jaar wil zij in Moskou Poetin bezoeken, en in Washington president Donald Trump – als die is verkozen. Poetin en zij ‘verdedigen gemeenschappelijke waarden’, heeft Le Pen verklaard, die van de ‘Europese civilisatie’.

Andere nieuw-rechtse partijen in Europa gaan besmuikter te werk. De Oostenrijkse fpö-chef Heinz-Christian Strache is een prominente fan van Poetin. Hij noemt hem ‘een pure democraat, met een autoritaire stijl’, en was een van de eersten die de Russische president feliciteerden na de vervalste herverkiezing van 2011. De meest uitgesproken Poetin-bewonderaar binnen de Duitse AfD is Björn Höcke, AfD-voorman in de deelstaat Thüringen, die ook wil dat Duitsland de Navo verlaat. Alexander Gauland, de chef-ideoloog van de partij, heeft bewondering voor Poetins lijn en keurt de annexatie van de Krim goed. Maar binnen de AfD is het pleit niet beslecht: de afgevaardigden van de AfD stemden in het Europarlement voor verlenging van de sancties tegen Rusland.

Vlaams Belang geeft gemengde signalen af: de leden die in 2014 als waarnemer bij het referendum naar de Krim afreisden, kregen een standje van het partijbestuur. Nederland is een geval apart: de doden van de mh17 maken het voor Geert Wilders en de pvv moeilijk hun bewondering te uiten voor Poetin – mochten ze die hebben. Toch gist het ook bij rechts Nederland. De website GeenStijl munt uit in een sarcastische benadering van alles wat op Russische schuld van de ramp met de mh17 zou kunnen wijzen. In de discussies voor het Oekraïne-referendum speelden argumenten een rol die zó uit de Russische propagandakoker leken te komen. Maar wie op het web naar uitgesproken Nederlands enthousiasme voor Poetins Rusland zoekt, komt al vlug terecht bij ‘alternatieve media’, waar ook 911 als inside job en het bestaan van ufo’s opgeld doen.

Niet zelden kennen rechtse bewonderaars aan de persoon Vladimir Poetin fabelachtige leiderschapskwaliteiten toe. Nigel Farage, de nu afgetreden leider van de Britse Ukip, vond Poetin de wereldleider die hij het meest bewonderde. Zijn inmiddels ook al afgetreden opvolger Diane James koesterde soortgelijke gevoelens. Het meest krasse voorbeeld van haast smekende bewondering voor de Russische leider is Donald Trump. Die weigerde in een tv-interview iets slechts over Poetin te zeggen, daar Poetin Trump ‘briljant’ zou hebben genoemd. Poetin is veel meer een leider dan Obama, vindt Trump. De liefde lijkt niet zonder meer wederkerig. Poetin heeft Trump niet ‘briljant’ genoemd, maar ‘jarki’, wat iets als levendig of flamboyant betekent.

Niet alleen politieke kopstukken bewonderen Poetin. Twaalf procent van alle Duitsers heeft meer waardering voor Poetin dan voor de eigen bondskanselier Angela Merkel, bleek vorige maand uit een opiniepeiling. De voorkeur voor Poetin was het grootst onder aanhangers van de AfD (28 procent) en Die Linke (30 procent). Op de wekelijkse extreem-rechtse Pegida-wandeling in Dresden worden portretten meegedragen van de Russische leider met teksten als ‘Poetin, red ons’.

Op de extreem-rechtse Pegida-­wandeling worden portretten van de leider meegedragen met teksten als ‘Poetin, red ons’

Terwijl de goodwill voor Rusland stijgt bij de rechts-populistische partijen die in veel Europese landen in opkomst zijn, worden de krachten verder ter rechterzijde door Moskou niet vergeten. Een staalkaart van extreem-rechtse groeperingen was vorig jaar te vinden op een conferentie in het Holiday Inn van Sint-Petersburg: de Italiaanse Forza Nuova, de Duitse npd, de Griekse Gouden Dageraad, de British National Party, de Spaanse Democracia Nacional en andere. De conferentie, International Russian Conservative Forum geheten, was georganiseerd door de oligarch Konstantin Malofejev, die op de Europese sanctielijst staat.

Russen maken tegenwoordig al kans op bezoek van de politie als zij een regime-onwelgevallige tweet plaatsen, dus lijkt het niet overdreven hier goedkeuring van het Kremlin te veronderstellen. Hoog op de agenda van de conferentie stonden de wenselijkheid dat blanke christenen zich sneller voortplanten, en de bestrijding van de gezinsbedreigende homoseksualiteit.

Waar komt die liefde voor Poetins Rusland opeens vandaan? Het is de moderne Russische propaganda, menen sommigen. Het internationaal opererende Russische televisiestation RT en de meertalige website Sputnik storten dag in, dag uit een alarmerend wereldbeeld uit: van vluchtelingenstromen en terroristen die de christelijke cultuur bedreigen, de misère van de stagnerende economie in het Westen, de radeloosheid van westerse politici in haperende democratieën, het oprukken van de islam, demonstraties, aanslagen, het groeiend verzet van de bevolking in het Westen die genoeg heeft van de armoedige neoliberale economie en de tot chaos leidende tolerantie van minderheden, etnisch, seksueel of anderszins. De brede massa wil zekerheid en bescherming, in ieder opzicht – helemaal de agenda van de Europese rechts-populisten.

De Britse journalist Peter Pomerantsev was een van de eersten die in zijn boek Nothing Is True and Everything Is Possible de structuur van de moderne Kremlin-propaganda blootlegde: een schijnwereld van halve waarheden en halve leugens waarin feiten niet meer bestaan, waarheid een kwestie van emotionele voorkeur is, en traditionele media zoals die in het Westen door hun neiging feiten te checken in de kwade reuk van bevoogding en vooringenomenheid staan. In een artikel in Granta meent Pomerantsev dat deze benadering in het Westen school maakt. De Britten die in het referendum voor de Brexit stemden, bleken ongevoelig voor rationele argumenten, zoals de economische schade die een Brits isolement kon opleveren. Emotionele afkeer van ‘de buitenlander die onze banen afpakt’ had de overhand.

Donald Trump liegt sneller dan de fact-checkers kunnen bijhouden: dat Obama ‘stichter’ van IS is bijvoorbeeld, Hillary Clinton de birther-mythe heeft geïntroduceerd of dat de VS moeiteloos al hun handelsverdragen kunnen herzien. Trumps volgelingen weten vermoedelijk wel dat het niet waar is – maar dat kan ze niet schelen. We zijn, meent Pomerantsev, in het post-fact-tijdperk aangekomen.

De Russische propaganda speelt daarbij een rol, denkt Pomerantsev, maar post-fact-politiek is net zo goed een westerse uitvinding. De inval in Irak van 2003 werd gerechtvaardigd met kernwapens in handen van Saddam die niet bestonden. De Koude Oorlog was in zekere zin nog een strijd om verifieerbare feiten: welk systeem was voor de volkeren weldadiger – kapitalisme of communisme? In de jaren negentig leken alle vragen beantwoord: er was nog maar één model voor welvaren, het neoliberale kapitalisme. In het Westen werd politiek een zaak van pr en beeldvorming. Toen volgde in 2008 de grote ontgoocheling: het alternatiefloze mondiale concept leverde veel verliezers op in het Westen. Velen voelden zich bedrogen en gingen op zoek naar een alternatieve waarheid, ver weg van de leiders en media die een niet-uitgekomen voorspelling van welvaart hadden gedaan: de waarheid van de samenzwering van rijken, van media, van vijandige wereldreligies en zulke dingen meer.

In de chaos van internet, waar niet-geverifieerde informatie binnen een paar minuten wereldwijd common knowledge kan worden, zijn zogeheten ‘alternatieve media’, die de waarheid op de schop nemen, in overvloed aanwezig. RT, Sputnik en de Russische trollen op sociale media blazen in dit veld een behoorlijk partijtje mee.

Poetin heeft het rechts-extremisme in West-Europa niet uitgevonden en de opkomst van het rechts-populisme in West-Europa is geen gevolg van Russische propaganda, betoogt de Amerikaanse politicoloog Scott Radnitz in het blad Foreign Policy. Delen van de bevolking hebben jarenlang onmachtig aangezien hoe de beloofde neoliberale welvaart aan hen voorbijging, de grenzen onbeschermd bleven en veel politieke macht verschoof naar een ondoorzichtige, democratisch nauwelijks gelegitimeerde bureaucratie in Brussel. Zij hebben het vertrouwen in de zittende elites verloren en rammelen aan de grondvesten van de politieke orde. Poetins propaganda daarvan de schuld geven, is een doorzichtige poging van de zittende macht om de contestanten zwart te maken door ze met een buitenlandse mogendheid te associëren. Dat de Russische leider poogt van de destabilisatie van zijn concurrenten een graantje mee te pikken, is niet zo heel raar, zo gaat dat in de politiek.

Jezelf in slaap sussen, noemt Alina Polyakova van de denktank Atlantic Council die redenering. Extreem-rechts in het Westen is zeker niets nieuws – maar de omvang van deze groeperingen en hun verbondenheid met Moskou zijn dat wel degelijk. Een groot land dat zichzelf tot vijand van westerse democratie heeft uitgeroepen, en ook tot vijand van de westerse manier van leven, beschikt opeens over een leger nuttige idioten binnen de grenzen van Europa. Dat maakt die democratieën kwetsbaar. Het is wel degelijk nodig om een antwoord te vinden op deze dreiging.

Daar komt, denk ik, nog bij dat de ideologie zoals die nu door Rusland wordt verspreid, verder gaat dan wat diplomatiek opportunisme. Het herstel van de status van supermacht, het uitbreiden van Moskou’s supervisie onder de landen die eens deel uitmaakten van de Sovjet-Unie – deze door de nuttige idioten in het Westen vaak met veel begrip begroete doelstellingen zijn maar een deel van het plaatje.

Het is voor westerse elites, gewend als zij zijn in het postideologische tijdperk vooral aan economische gegevens doorslaggevende betekenis toe te kennen, moeilijk voor te stellen. Ideologie in het Rusland van nu, denken ze, lijkt toch vooral fraaie versiering van een stagnerende, kleptocratisch georganiseerde economie.

Maar als het aan Poetin ligt, leeft de wereld helemaal niet in het postideologische tijdperk. Hij beschuldigt in toespraken het Westen, en in het bijzonder de VS, ervan perverse waarden aan de rest van de wereld te willen opleggen. In een soort Russisch réveil stelt Poetin daar waarden tegenover die volgens hem door het Westen met voeten getreden worden: het nationaal zelfbewustzijn, de eigenheid van de nationale cultuur, de (orthodox-christelijke) religie, en niet te vergeten het primaat van de heteroseksualiteit.

De ‘Euro-Atlantische landen’, zei Poetin in 2013, hebben ‘hun wortels, met name de christelijke, verraden, en daarmee de fundamenten van de westerse civilisatie’. Maar Rusland staat pal en nodigt anderen uit zich aan te sluiten. Als je Poetin moet geloven, is er mondiaal een grote Kulturkampf gaande tegen de naties en tradities verwoestende neoliberale orde.

De ‘Euro-Atlantische landen’ hebben volgens Poetin hun wortels, met name de christelijke, verraden

Anders dan in de sovjettijd is er – voorzover bekend – in het Kremlin nu geen departement voor ideologie om een canon en spoorboekje voor de gehuldigde doctrine op te stellen. Maar dat er onder Poetin wordt gebouwd aan een ideologische doctrine van de staat, met mondiale uitstraling, lijdt geen twijfel. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de staatscultus rond de filosoof Ivan Ilyin (1883-1954), wiens stoffelijke resten Poetin in 2005 uit Zwitserland haalde om in Moskou te worden herbegraven. Ilyin was een van de 160 ongewenste Russische intellectuelen die de bolsjewieken in 1922 per schip naar het Westen deporteerden. Hij bewonderde Hitler en Mussolini en droomde van een Russische toekomst onder een autoritaire leiding, waarin het individu ondergeschikt is aan het geheel. Poetin citeert Ilyin regelmatig en heeft in 2014 alle hogere functionarissen een boek van de filosoof ten geschenke gegeven.

Ilyin is ook een van de vaders van het eurazianisme – de gedachte dat er zoiets bestaat als een ‘Euraziatische civilisatie’ die zowel Azië als Europa omvat, met Rusland in het hart. Prominent hedendaags vertegenwoordiger van deze richting is de extreem-nationalistische denker Aleksandr Doegin, te zien in menig debatprogramma van de Russische staatstelevisie. West-Europa, met zijn onheroïsche parlementaire democratieën en getolereerde maatschappelijke chaos, is een marginaal verschijnsel aan de rafelrand van de grote Eurazianistische geschiedenis, en voorbestemd te verdwijnen.

Doegin, binnen Rusland steeds meer een mainstreamdenker, is in het buitenland voornamelijk in extreem-rechtse kring bekend. Een van zijn vrienden is Alain Solal, een Franse ex-communist die naar uiterst rechts is opgeschoven en vertalingen van Doegins werken in het Frans en Duits van bewonderende inleidingen voorziet. Solal is een groot bewonderaar van Poetin, en daarnaast trouwens ook nog antisemiet, homohater, antifeminist en antiliberaal.

Maar het is zeker niet de Russische bedoeling om zich tot de politieke fringe in West-Europa te beperken. Vladimir Jakoenin, een oude kgb-vriend van Poetin die puissant rijk is geworden als president van de Russische spoorwegen, is in Berlijn een denktank begonnen, de Dialogue of Civilisations (doc). De onderwerpen waarover de doc graag papers tegemoet ziet, spreken boekdelen: het overwinnen van de postmoderne kloof tussen Oost en West, de invloed van globalisering op culturele identiteiten, gemeenschappelijkheden en verschillen tussen civilisaties en culturen in Oost en West, civilisatorische en antropologische fundamenten van het gezin, individualisme zonder verantwoordelijkheidsbesef als neoliberaal dogma, economische modellen van verschillende culturen.

In Frankrijk is Jakoenin co-voorzitter van de Association Dialogue Franco-Russe, die lezingen en culturele evenementen organiseert. De andere co-voorzitter is Thierry Mariani, het parlementslid van de mainstream rechtse partij Les Républicains en bewonderaar van de Russische annexatie van de Krim – overigens tot ongenoegen van grote delen van zijn partij. Het Kremlin heeft grote plannen met Frankrijk. Aan de oevers van de Seine, niet ver van de Eiffeltoren in Parijs, glanzen de gouden koepels van de gloednieuwe Russisch-orthodoxe kathedraal in aanbouw, met ernaast een cultuur- en debatcentrum – de dialoog der civilisaties zal er met kracht ter hand worden genomen.

Een belangrijk verschil tussen de nuttige idioten van nu en die uit de tijd van de Sovjet-Unie is dat de binnenlandse toestand van Rusland nu geen argument meer lijkt. De eerste arbeiders- en boerenstaat gold als een lichtend voorbeeld voor andere landen – in Rusland gloorde de dageraad van het wereldsocialisme. Maar de rechts-populistische Rusland-bewonderaars van nu hebben in Rusland zelf weinig te zoeken. Het zou electoraal vermoedelijk ook geen goed idee zijn – de welvaart ligt er beduidend lager dan in bijna alle EU-landen en ook het met geweld uitschakelen van opposanten en het sluiten van de regering onwelgevallige media zijn nauwelijks programmapunten waarmee je in West-Europa kunt aankomen.

Goede diensten bewijst Poetins Rusland dus vooral bij het formuleren van een nieuwe internationale oriëntatie: met name de afbraak van de EU, als een ondemocratisch en neoliberaal complot tegen ‘het volk’. En, in het verlengde daarvan, het terugdringen van de Amerikaanse invloed in Europa. Alexander Gauland van de AfD bijvoorbeeld bepleit een ‘Europa der vaderlanden’ zoals de Franse president Charles de Gaulle in de jaren 1960 voor ogen had. Daarin is uiteraard geen ruimte voor supranationale instellingen en er zou een belangrijke rol zijn weggelegd voor Duitsland, dat – vindt Gauland – nu eindelijk eens zijn naoorlogse terughoudendheid vaarwel moet zeggen en zijn macht als groot en rijk land ten volle moet ontplooien.

Soortgelijke ideeën bestaan ook in Frankrijk, maar baren minder opzien omdat Franse politici altijd al de neiging hadden de EU als een verlengstuk van de eigen staat te zien en omdat Europa zich – weer in de woorden van De Gaulle – in Franse ogen uitstrekt van de Atlantische Oceaan tot de Oeral. Voor Marine Le Pen en de haren is de EU een de nationale eigenheid bedreigend blok aan het been, en geen instrument ter vergroting van de nationale grootsheid. Dat er in Europa een groot land bestaat, een atoommacht nog wel, waar het ‘eigen land eerst’ zo duidelijk als basis van alle handelen wordt genomen, is voor politici als Gauland en Le Pen duidelijk een hart onder de riem.

Maar het is natuurlijk de vraag of de steun van Europa’s rechts-populisten aan het poetinistische gedachtegoed blijvend halt houdt bij de geopolitiek. Waarom zou Rusland niet ook een lichtend voorbeeld zijn bij de bestrijding van het individualisme, het ontwaken van nationaal besef, de bescherming van gezin en religie en versterking van de uitvoerende macht – om maar een paar thema’s te noemen waarvoor op rechts traditioneel grote ontvankelijkheid bestaat?

Rusland doet niet aan soft power, schreef onlangs de Russische ambassadeur in Frankrijk, Aleksandr Orlov. Met soft power wordt meestal de aantrekkingskracht bedoeld die van westerse samenlevingen op de rest van de wereld uitgaat – de cultuur, de vrije sfeer, de levensstandaard. Maar voor Orlov is de soft power van het Westen een vorm van geweld, het dwingend opleggen van de eigen ideologie aan andere landen, als een instrument van geopolitieke overheersing, uitbreiding van de invloedssfeer, en het diaboliseren van ‘ongewenste regimes’. ‘Het moderne Rusland daarentegen legt niemand iets op’, verzekert de ambassadeur. ‘Rusland respecteert historische en culturele kenmerken van andere volkeren, maar dan moeten de Russische eigenaardigheden en tradities ook worden gerespecteerd.’

Het is welhaast een idyllisch programma: elke natie of ‘civilisatie’ in zijn hoekje en geen culturele of andere beïnvloeding die tot verandering van het karakter van zo’n civilisatie zou kunnen leiden. Het klinkt menig rechts politicus als muziek in de oren. ‘Making America great again’ van Trump; ‘wij zijn nakomelingen van de Galliërs’ van de Franse presidentskandidaat Nicolas Sarkozy; ‘Deutschland muss Deutschland bleiben’, de nieuwe leus van de Beierse csu – het zijn even zovele protesten tegen het paradigma dat de afgelopen decennia het publieke debat heeft beheerst, dat van een globaliserende wereld, het opgaan van nationale particularismen in een groter geheel.

Het Kremlin wil graag in deze reactionaire strijd het voortouw nemen. In het Westen staat een klein leger nuttige idioten klaar om zich aan te sluiten. Ooit was Moskou het centrum van de Komintern, de communistische Internationale waaraan de communistische partijen in heel de wereld gehoorzaamden. Een nieuwe, bruine Internationale staat in de steigers.


Beeld: (1) Muur van een café in Vilnius, Litouwen (AP/HH); (2) Vladimir Poetin op een muur in Moskou ( Ton Toemen / HH)