Een ode aan de pulp

Vanaf de jaren tien tot eind jaren zestig van de vorige eeuw verschenen honderden uitgaven van de Lord Lister-reeks, een pulpblaadje voor liefhebbers van het avontuur. Pulp of niet, dat kan de leden van de Lord Listerklub, Kees ‘t Hart incluis, niet schelen.

Een jaar of vier geleden kocht ik op de Haagse boekenmarkt vier Lord Lister-boekjes. Slappe genummerde boekjes met rode kaften, A5-formaat, twee nietjes, een man met een maskertje op de kaft, en een illustratie. ‘Lord Lister genaamd Raffles’ staat erbij, plus: 'wekelijkse aflevering’. Ik bezit nu onder andere nr. 2513, Een gewaagd avontuur en nr. 2633, De Mexikaanse generaal. Het kostte destijds veertig cent, ik betaalde drie euro per stuk. Dit soort boekjes zat vroeger bij ons thuis in de leesmap en ik las ze zonder me af te vragen wie ze schreef, waar ze vandaan kwamen en of ze wel literair waren, daar hield je je als jonge lezer niet mee bezig.
Eerste zin van De Mexikaanse generaal: 'De gewone kanaalboot, die van Dover op Calais vaart, was druk bezet.’ Geen topzin, dat zie ik ook wel, maar wat kon het me vroeger (en nu) schelen. Laatste zin: 'De Grote Onbekende, Brand en Henderson waren ontsnapt.’ De grote onbekende is Lord Lister, alias Raffles (voornaam John), Charles Brand is zijn vriend en Henderson zijn butler. Ik heb er tientallen van gelezen en ik weet er niets meer van, dat is precies de bedoeling van deze literatuur: lezen om te vergeten.
Er waren vanaf de jaren tien tot eind jaren zestig van de vorige eeuw een paar honderd van dit soort boekjes op de markt die met honderdduizenden verkocht werden, ik overdrijf niet. Allemaal voor mannen, allemaal in afleveringen, allemaal ongeveer hetzelfde formaat, vaak 32 pagina’s tekst in twee kolommen. Te koop in kiosken en tabakswinkels. Je had westerns en detectives, spionnenboekjes, sciencefiction, historische en avonturenboekjes. Nog een paar titels: Wild West avonturen tijdschrift, Het rode masker, Nat Pinkerton, Nick Carter, Billy Ritchie, Maciste, Buffalo Bill’s avonturen, wat een mooie namen, het kost me moeite met deze opsomming te stoppen. Nu kun je ze niet meer krijgen, deze literatuur in deze vorm is zo goed als verdwenen, in supermarkten vind je alleen nog Western Hit en Hollister, Desperado, Gunfighter en Premiejager.
Vrouwen hadden destijds hun eigen afdeling dunne boekjes, ook die zijn bijna verdwenen, ze zijn overgenomen door de Bouquetreeks, Harlekino en andere series en het blad Mijn geheim. De dunne mannenboekjes zijn verdwenen. Helemaal weg. Plotseling was het afgelopen, ergens tussen 1960 en 1970 was er geen markt meer voor deze goedkope literatuur en nu kun je ze alleen nog vinden op markten en in gespecialiseerde antiquariaten.
De mannenmarkt voor literatuur op dit gebied werd langzamerhand overgenomen door de Amerikaanse thrillercultuur en haar navolgers, die vanaf de jaren veertig begon met werk van Raymond Chandler, Mickey Spillane, James Hadley Chase en vele anderen. Lezers hadden meer geld over voor dit type literatuur, er kwamen dikkere boeken, kwalitatief beter uitgegeven, maar wel met precies dezelfde thema’s als in de dunne boekjes. De eenzame held in de grote stad, rijke steelt van rijken en geeft aan armen, het verraad van de vrouw, de corruptie van de maatschappij, de melancholie van het bestaan, de strijd van de eenling tegen de rest, de jacht op de graal en altijd de zoektocht naar het ontbrekende Echte.
Mijn hernieuwde kennismaking met de Lord Lister-boekjes maakte me nieuwsgierig. Wie schreef ze? Wie gaf ze uit? Welke ideologieën werden verkondigd? Veel officieel onderzoek ernaar bestaat niet, er valt voor wetenschappers weinig eer te behalen aan dit soort literatuur die in de sjiekere cultuurbijlagen weinig aan bod kwam en komt. Af en toe een artikel over 'pulpliteratuur’ of 'triviaalliteratuur’ of hoe men het pleegt te noemen en dan weer snel over tot de orde van de dag. Maar ik heb er vroeger veel plezier aan beleefd, dat herinner ik me nog goed, al zag ik nu ook bij herlezing dat de verhalen niet erg veel voorstellen, dat de toevalligheden wel erg toevallig zijn, dat de karakters overduidelijk zijn, de vrouwen zwak en misselijk en edel, of juist erg slecht zijn en dat de goeien winnen. Maar zocht ik er dan iets anders in? Natuurlijk niet, wie deze boekjes kwalitatief wil vergelijken met de Groten uit de literatuur is op zoek naar het bekende, terwijl toch altijd het onbekende bij onderzoek voorop zou moeten staan.
Via internet maakte ik kennis met een eigenaardige groep liefhebbers die vanaf 1984 bezig is het onbekende over deze literatuur in kaart te brengen en die dus informatie over 'triviale literatuur’ verzamelt. In 1987 richtten zij de Lord Listerklub op, waarvan ik sinds 2006 samen met 180 anderen een trouw lid ben en die tot nu toe 115 driemaandelijkse clubbladen uitgaf. Eerst alleen in zwart-wit, maar de afgelopen vijf jaar met fraaie kleurendrukken. Overigens valt te vrezen dat het laatste uur van dit clubblad heeft geslagen. Een van de oprichters en samenstellers ervan, Anne Marinus, houdt er binnenkort mee op en het is de vraag of de andere grote man van deze club, Antoon Kunst, de fakkel gaat overnemen.
Nummer 115 verscheen afgelopen januari. Het is een blad of blaadje dat veel weg heeft van de vroegere schoolkranten, in A5-formaat, bijeengehouden door twee nietjes. Maar vergis je niet, het bevat een schat aan informatie! Het voorblad van dit laatste nummer toont een illustratie van de bekende Jerry Cotton-reeks, het blad bevat 56 dichtbedrukte pagina’s met een grote hoeveelheid informatie. Deze keer veel over moderne pulpbladen, bijvoorbeeld over de Bianca-reeks, een serie van 58 delen over een paardenmeisje, ooit begonnen door schrijfster Yvonne Bril. Ook een artikel met namen van auteurs van de bekende Perry Rhodan-reeks, met een uitvoerig overzicht van de drukgeschiedenis van deze Duitse reeks die in Nederland in 1967 startte. Het artikel meldt 25 namen van auteurs van de reeks.
Daarnaast ook een interessant artikel van Dick Berents, een groot kenner van de Lord Lister-reeks, over de avonturen van deze held in Nederland. De Lord Lister-reeks verscheen oorspronkelijk vanaf 1908 in Duitsland en werd later in Nederland vertaald. In de nummers 111 tot en met 115 en in nummer 120 is Lord Lister in Nederland, de Duitse reeks was op, dus schreef men er hier zelf maar een paar. Berents vermoedt dat ze zijn geschreven door de journalist J.C. Schröder, maar hij sluit ook Maurits Dekker niet uit. Hij geeft een analyse van de verschillen met de Duitse reeks, er zijn er nogal wat.
Vanaf nummer 128 schreef de Nederlandse Telegraaf-journalist en veelschrijver Felix Hageman (1877-1966) de Nederlandse Lord Lister-verhalen, hij schreef er vele honderden, volgens eigen zeggen 740, die hier gretig aftrek vonden. Het succes was groot. Ze verschenen uiteindelijk in allerlei vormen tot eind 1967. De meeste spelen zich in Engeland af of elders in de wereld, maar bijvoorbeeld nr. 2526 uit 1917 heet Het huis aan de Walletje (was een tikfout, moest zijn 'Walletjes’) en speelt zich inderdaad op de Walletjes af. Nr. 2467, Het spook op de heide uit 1931, heeft het Uddeler Meer als hoofdlocatie. Overigens was lange tijd onbekend wie de auteur van de Lord Lister-boekjes was. Pas op 22 januari 1938 maakte Hageman in een artikel in De Groene Amsterdammer een einde aan alle speculaties.
Ook de eerdere clubbladen bevatten altijd enorme hoeveelheden informatie. Naast studies over het leven van Felix Hageman, over wie niet erg veel bekend is, bevatten ze interpretaties van Lord Lister-verhalen, beschouwingen over politieke toespelingen erin, over locaties, over literaire invloeden, over de illustraties, over politiemethoden, over de uitgevers, over de bibliotheek van Lord Lister, over invloeden van andere auteurs et cetera et cetera. Vooral Dick Berents is de grote man achter deze beschouwingen, maar ook Anne Marinus en anderen droegen en dragen hun steentje bij. In ieder clubblad zijn beschouwingen te vinden over andere pulpreeksen. Wie wil weten wie ze schreef, wanneer ze uitkwamen en bij wie en in welke oplagen, komt in deze op encyclopedische informatie gerichte clubbladen volledig aan z'n trekken.
Verongelijktheid over de geringe belangstelling voor deze literatuur in de officiële literaire wereld ontbreekt bij deze liefhebbers gelukkig volledig. Het kan ze gewoon niets schelen of anderen het wel interessante, laat staan 'goede’ literatuur vinden. Het is een blad voor liefhebbers van een vrijwel uitgestorven literatuursoort die niet van plan zijn iets ervan te vergeten en die hardnekkig informatie verzamelen over hun geliefde literatuur. Deze onbevangen houding geeft de makers van dit blad steeds de ruimte iedere keer weer een verfrissende kijk te geven op een vergeten literaire wereld.
Hoogtepunt in het bestaan van de Lord Listerklub is de recente eigen uitgave in een oplage van 250 exemplaren van het schitterende boek Honderd jaar Nederlandstalige pulpbladen. Je kunt het opvatten als een samenvatting van ruim twintig jaar minutieus en liefdevol verzamelwerk. In 386 pagina’s glossy kleurendruk bevat het een alfabetische opsomming, plus illustraties van de Nederlandstalige pulpbladen vanaf 1909. Van elke reeks zijn alle gegevens vermeld: jaar van uitgave, auteur (voorzover bekend), uitgever(s), titels et cetera. Het boek bevat registers van alle uitgeverijen en drukkers, plus de namen van alle auteurs en illustratoren. Op een bijgevoegde dvd staan onder andere alle voorplaten van de behandelde bladen, ook die van Amerikaanse pulpbladen, een overzicht van de uitgaven van de Lord Listerklub in Nederland, verder een enorme hoeveelheid gegevens over ooit uitgegeven boeken en bladen over pulpliteratuur. Plus een 'Complete Lord Lister titellijst & inhoudsopgave van 111 klubbladen’.
Genoeg materiaal voor literatuursociologen om een start te maken met een grondig onderzoek naar deze bijna vergeten wereld van de trivale literatuur. En genoeg materiaal natuurlijk voor alle liefhebbers van dappere spionnen, mensenredders, avonturiers, mannetjesputters en andere helden.

Lord Lister Klubblad, nr. 115, een uitgave van de Lord Listerklub Nederland, te bestellen via Anne Marinus: marinus@lordlister.nl
Anne Marinus & Antoon Kunst, Honderd jaar Nederlandstalige pulpbladen, uitgeverij: Lord Listerklub Nederland, Hasselt, € 45,-, te bestellen via marinus@lordlister.nl. www.lordlister.com