Een omgekeerde decamerone

Yann Martel, De geschiedenis van de Roccamatio’s uit Helsinki. Vertaling Barbara de Lange, Meulenhoff, 200 blz., f34,50
‘Aids is niet artistiek’, stelde Stephan Sanders in de Groene-special over Aids & Kunst die 20 oktober vorig jaar verscheen. De meest gevreesde ziekte van deze tijd zet vooralsnog meestal aan tot dagboekkunst en al te larmoyante voorstellingen van het onvermijdelijke verval. Volgens de Duitse literatuurcriticus Fritz Raddatz is de reden daarvan dat de meeste auteurs die over aids schrijven niet zomaar een naderende dood beschrijven, maar hun eigen dood.

Het is het gebrek aan afstand en de begrijpelijke behoefte ten overstaan van de dood het eigen leven te ‘rechtvaardigen’, die maken dat het afschuwwekkende thema wordt overheerst door 'een luidruchtige onverdrotenheid’. 'Sterven voor de seks is de moeite waard’; 'Gevallen op het veld van ondeugd’; 'Dit virus maakt je misschien tot een beter mens’ - Raddatz schuift dergelijke inzichten hardhandig als banaal van de hand.
Misschien komt het omdat hij niet zijn eigen dood beschrijft maar die van een vriend, in ieder geval is de jonge Canadese auteur Yann Martel er goed in geslaagd een ontroerend, subtiel en mooi ingehouden verhaal te schrijven over de big disease with the little name. Misschien komt het ook omdat de vriend in het verhaal, een student van pas negentien jaar, het virus heeft gekregen door een bloedtransfusie. Een gruwelijk toeval, waaraan minder snel betekenis wordt gegeven dan aan de beladen besmetting door seks. En betekenisgeving aan ziekte is, Susan Sontag heeft dat omstandig uiteen gezet, vaak dubieus.
Yann Martel beschrijft in De geschiedenis van de Roccamatio’s uit Helsinki de uren die hij aan het ziekbed van zijn vriend doorbrengt. Maar er is meer dan de aftakeling: de verteller bedenkt een strategie waardoor hij en zijn vriend niet alleen de toeschouwers zijn van de triomftochten van het virus. Eigenlijk wil hij het helemaal niet hebben over wat aids in een mensenlichaam aanricht - 'Stel u maar voor dat het heel erg is - en maak het dan nog erger.’ Nee, hij wil iets doen dat verder reikt dan het leven en de dood en sterven aan aids, hij wil de zinloze wanhoop verjagen door zich over te geven aan het denkbeeldige. De strategie: verhalen aan elkaar vertellen telkens als ze bij elkaar zijn.
De inzet is een omgekeerde Decamerone. Boccaccio laat tien gezonde mensen de pest ontvluchten en elkaar pikante verhalen vertellen om de tijd te doden en zij zijn de zieken die een gezonde wereld ontvluchten: 'En we zouden elkaar verhalen vertellen, niet om de wereld te vergeten, maar om haar te gedenken, te herscheppen.’ De verhalen, zo luiden de spelregels, mogen niet autobiografisch zijn, het ordenend pricipe zijn de jaartallen van de twintigste eeuw en de hoofdrolspelers zijn de leden van de fictieve familie Roccamatio uit Helsinki. Om de beurt nemen ze chronologisch, beginnend bij 1901, een verhaal voor hun rekening.
Natuurlijk rijmen de ziektegeschiedenis en de historie wel degelijk. Kiest de verteller bij 1913 voor de uitvinding van de ritssluiting; de zieke vriend, net opnieuw in het ziekenhuis opgenomen met weer een longontsteking, laat bij 1914 zeventien landen elkaar de oorlog verklaren. Is 1933 voor de zieke het jaar dat Hitler rijkskanselier wordt; de verteller probeert het een jaar later wat vrolijker te maken door de in 1934 geboren Dionne-vijfling te presenteren.
Maar ook de zieke vriend doet soms een luchthartige keuze: bij 1938 verkiest hij de uitvinding van de ballpoint boven de Kristallnacht. De gebeurtenissen slingeren, net als de zieke en zijn verwanten, heen en weer tussen vertrouwen en neerslachtigheid, hoop en diepe wanhoop.
Naast het titelverhaal bevat de bundel nog drie, eveneens originele en sensibele verhalen. Zoals 'Sterfwijzen’ - een reeks brieven van een gevangenisdirecteur aan de moeder van een ter dood veroordeelde, die steeds een andere variant van hetzelfde voorval, dood door ophanging, beschrijven - en 'De spiegelmachine’, een wat opzichtig experiment met meerstemmigheid. Het niveau van 'De geschiedenis…’ halen ze helaas niet.