De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Herinnering & Een mooi einde

Een open eind

Tweemaal de dood in documentaires, onvergelijkbaar van vorm en inhoud. Een verongelukte twintigjarige tegenover een aftakelend echtpaar dat zich afvraagt of, wanneer en hoe er een gekozen einde kan komen.

In het ene geval een strak in de vorm gegoten auteursdocumentaire waarin achttien jaar na dato een portret van de jongen wordt geschetst via nabestaanden en dorpsgenoten; waarin het noodlottig ongeluk wordt gereconstrueerd; waarin de betekenis van de dode, toen en nu, voor de levenden wordt onderzocht en de wijze waarop hun rouw, verdriet en gemis zich heeft ontwikkeld – per persoon verschillend. In de andere film gesprekken tussen een man die zijn greep op de wereld door Meester Alzheimer verliest en zijn echtgenote die in korte tijd van een vitale in een invalide, afhankelijke bejaarde is veranderd. Groepsgesprekken ook met hulpverleners en toekomstige nabestaanden die meedenken over de situatie en over het verlangen naar ‘een mooi einde’. Verdrietig, moeilijk, maar noodzakelijk en waardig.

Dus herinnerde ik me hoe onze moeder mijn broer en mij vroeg of ze dood mocht, omdat ze haar geheugen en de greep op haar leven steeds meer kwijtraakte. En hoe wij toestemming gaven, voorafgaand aan die van de huisarts, die dat nooit eerder in haar praktijk had gedaan. En hoe ontspannen en, het is niet anders, gelukkig ze die laatste periode was – vooral door het besef van komende bevrijding. Zozeer dat ze haar keuze voor actief ingrijpen op vastgesteld moment veranderde in die voor versterving – een proces waarover gruwelverhalen bestaan maar dat hier verliep zoals zij en wij hoopten.

Door Ireen van Ditshuyzens documentaire Een mooi einde besefte ik temeer hoeveel mazzel wij hadden. Zonder lijden komt niemand ervan af. Maar wat is ‘ondraaglijk lijden’, dat beslissende begrip dat speelt rond de gekozen dood? De film toont een curieuze paradox. Viermaal per dag zegt de man tegen zijn vrouw dood te willen. Maar tijdens overleg, met familie, artsen, verzorgers, dominee, lijkt prompt zijn helderheid terug te keren en weet hij wel van de doodswens maar heeft die op dat moment niet. Oftewel: zodra de camera erbij is lijkt euthanasie niet aan de orde en onverantwoord. De wanhoop die dat voor zijn vrouw oplevert lijkt hard maar is begrijpelijk: ‘Jullie zijn er niet als hij een kind is; ik wil geen kind meer.’ ‘Dat zou ook moeilijk gaan’, zegt hij, gevat, alleen de laatste woorden begrijpend.

De film sluit met ‘open eind’ maar dwingt tot reflectie op eigen houding en besluiten. Ramón Gielings reconstructie van dood en rouwproces over motorrijder Ricco blijkt te wortelen in eigen trauma over de dood van een broer. Vragen naar de verwerking van andere rouwenden is dus zijn verwerking. Het schaadt de film niet, al denk ik dat die nog sterker zou zijn zonder Gielings hoorbare vragen. En al wordt in één geval de traan te nadrukkelijk gezocht. Zoals Gieling filmt, zo schildert Ricco’s moeder ter verwerking. En zo ligt vader soms, een sigaret rokend, naast Ricco’s graf om hem bij te praten. Bespiegelingen over toeval en noodlot (een seconde eerder of later en er was geen ongeluk geweest) zijn begrijpelijk maar voor de hand liggend. De kracht van de film is dat er een röntgenfoto van rouw is gemaakt.


Ramón Gieling, Herinnering aan een trieste dageraad, NCRV, wo. 2 juli, Nederland 2, 21.50 uur. Ireen van Ditshuyzen, Een mooi einde, AVRO, ma. 7 juli, Nederland 2, 20.25 uur