Een open einde

Na lange tijd als balling in de marge te hebben gewerkt, heeft Chileen en wereldburger Ariel Dorfman nu een wereldsucces op zijn naam staan: zijn toneelstuk ‘Death and the Maiden’, succesvol verfilmd door Roman Polanski. Een gesprek over het kleine verhaal en het grote publiek.
‘ER IS IETS in mijn literaire werk dat zich verzet tegen verfilming’, zegt Ariel Dorfman peinzend. ‘Ik schrijf bijna altijd over het onverfilmbare, het onzichtbare, dat wat je dreigt te ontsnappen. Over een baby die niet geboren wil worden in Het laatste lied van Manuel Sendero. En in Mascara over iemand wiens gezicht zo middelmatig is dat niemand hem kan zien. Toch heb ik altijd, zo lang ik me herinner, een film willen maken. Maar ik ben, zowel in mijn boeken als in m'n analyses, bijna obsessief en extreem anti-Hollywood. Vanwege die tegenspraak was Roman Polanski m'n eerste keuze toen het erom ging m'n toneelstuk Death and the Maiden te verfilmen.’

Ariel Dorfman was twee dagen in Nederland. Hoewel de op zijn stuk gebaseerde film van Polanski zijn Europese premiere beleefde op het filmfestival Rotterdam en nu in twintig bioscopen draait, was hij hier niet voor de publiciteit, maar om een goede vriendin die ernstig ziek is geweest te bezoeken. Hij heeft hier veel vrienden, omdat hij na Pinochets staatsgreep in Chili van 11 september 1973 eerst twee jaar in Parijs en toen vier jaar in Nederland heeft gewoond, voordat hij zich min of meer definitief in de Verenigde Staten vestigde.
Dorfman was zeer actief geweest in de tijd van de socialistische president Salvador Allende en na diens dood zette hij in ballingschap de strijd tegen de militaire dictatuur voort. Hij was bekend als een avant-gardeschrijver, maar brak vier jaar geleden internationaal door met z'n toneelstuk De dood en het meisje, in Nederland gespeeld door het Ro-theater. Het stuk is nu verfilmd door Roman Polanski, met Sigourney Weaver als Paulina, een vrouw die tijdens de dictatuur is gemarteld en verkracht en die vijftien jaar later de gelegenheid krijgt wraak te nemen op degene die zij als haar beul beschouwt, dr. Ricardo (Ben Kingsley). Die gelegenheid doet zich voor wanneer Ricardo op bezoek komt bij haar man Alfredo (Stuart Wilson), die zich als mensenrechten-advocaat en voorzitter van een presidentiele commissie op een heel andere manier met de misdaden onder de dictatuur bezighoudt.
Toen het toneelstuk een succes bleek, kreeg hij een groot aantal aanbiedingen om het stuk te verfilmen. Dorfman: ‘Ik heb me altijd op allerlei manieren tegen commercialisering gekeerd, maar tegelijk ben ik op zoek geweest naar een groot publiek. Dat is altijd een contradictie geweest in m'n leven. Ik wil niet elitair zijn, ook al gebruik ik literaire technieken die interessant zijn voor een selecte groep mensen.
Mijn leven is eigenlijk een synthese van tegenspraken. Ik ben geboren in Argentinie, heb de eerste tien jaar van m'n leven in de Verenigde Staten gewoond, werd toen Chileen en raakte betrokken bij de Chileense revolutie van Allende. Een van de belangrijkste dingen die ik toen deed was het analyseren van het media-imperialisme van de Verenigde Staten. Maar als kind was ik al gek op films - ik kende alle liedjes, de acteurs, de regisseurs. Films die ik met een deel van m'n geest kan analyseren, daar kan ik met een ander deel van m'n geest en m'n lichaam van genieten.’
'Mijn twee grootste successen tot nu toe, het Donald Duck-boek (Hoe lees ik Donald Duck) en De dood en het meisje, zijn allebei zeer snel ontstaan, in Chili, uit een dwingende behoefte om me bezig te houden met de directe realiteit van mijn land. Het Donald Duck-boek is een soort van handleiding om de werkelijkheid te lezen. De dood en het meisje kwam voort uit mijn behoefte om na het herstel van de democratie in Chili in 1990 bij te dragen aan zoiets als een therapie voor het land. Toen het stuk verfilmd zou gaan worden, wilde ik een film die zo veel mogelijk mensen zou bereiken, omdat het verhaal van Paulina nooit is verteld. Dat is ook haar wanhoop als gemartelde, verkrachte en tot zwijgen gedwongen vrouw. Maar dat geldt ook voor het stuk als geheel, ook dat verhaal moet worden verteld, een verhaal waarin een vrouw een aantal conventies doorbreekt, een situatie openbreekt en de macht grijpt. Daardoor bereikt zij dat haar verhaal wordt gehoord en probeert zij de anderen ertoe te krijgen haar verhaal te bevestigen. Toch eindigt het in een concertzaal, waar zij zit en ook degene die haar heeft gemarteld. Uiteindelijk is zij niet in staat geweest de hele wereld haar verhaal te laten begrijpen.
Net als Paulina ben ik de drager geworden van een verhaal dat moet worden verteld. Maar aan de andere kant moest ik het verhaal in handen geven aan iemand van wie ik zeker was dat hij de essentie van het verhaal niet zou verraden. Ik had ook kunnen doen wat m'n agent me aanraadde: het verhaal voor een miljoen dollar aan Hollywood verkopen en er verder mijn handen van af trekken. Dan was het een film geworden over een vrouw die wraak neemt, zonder Latijns-Amerika, zonder politiek, zonder ambiguiteit. Ik wilde het commerciele en het artistieke bij elkaar brengen en daarom koos ik voor Roman Polanski, van wie ik zeker was dat hij het verhaal zou kunnen begrijpen.’
WAAROM EIGENLIJK? Polanski komt uit Polen, niet uit Latijns-Amerika.
'Het stuk is wel geinspireerd door het lijden van Latijns-Amerika, maar het gaat tegelijkertijd over veel plaatsen in de wereld die een dictatuur hebben gekend. Dat heeft te maken met de balling in me. Als je zoals ik bijna twintig jaar buiten je land hebt gewoond en je hebt gericht op mensen die de situatie in je land niet van nabij kennen, ga je rekening houden met een publiek dat niet alles vanzelf begrijpt. Je wilt duidelijk maken dat de problemen universeel zijn. Ik zag de situatie in Chili na de dictatuur als een metafoor voor wat er na de Tweede Wereldoorlog is gebeurd en als een anticipatie op wat er zou gaan gebeuren in de communistische landen.
In zekere zin was ik ook in Chili nog in ballingschap. Ik was een balling in m'n eigen land, de afstand was door de tijd groter geworden en eigenlijk wilden ze me daar helemaal niet zo graag terug hebben. Ik ben een veel te complexe persoon voor hen. Ik ben het absoluut eens met de overgang naar de democratie, ik stemde op Aylwin als president, maar tegelijk was ik vol pijn, woede, verontwaardiging en verdriet over de compromissen die we hadden moeten sluiten met Pinochet, toen die als bevelhebber van het leger aanbleef. Daarin is men volgens mij verder gegaan dan nodig was. Niemand in Chili vond het prettig als ik liet zien hoe monsterlijk dat was.’
'De dood en het meisje’ is juist in Chili niet postief ontvangen.
'Ik kan zelf niet helemaal begrijpen waarom ik altijd in problemen kom en weer in ballingschap moet gaan. Dat is niet alleen om politieke redenen, denk ik, er is ook iets in mij dat de wereld steeds weer uitdaagt om me eruit te schoppen. Daarom voel ik me zo verwant met Paulina. Polanski is een man die een heel ander leven heeft geleefd dan ik, hij is Pools, z'n moeder kwam om in Auschwitz, hij is zelf een overlevende van het getto van Krakau. Hij moest onder het communisme Polen verlaten, beleefde vervolgens het waanzinnige, typisch Amerikaanse geweld van onze tijd door de Manson-moorden, moest toen weer om een heel andere reden uit de Verenigde Staten vluchten. Zijn leven zit vol pijn en beweging, recht en onrecht. Ik hoefde hem niets uit te leggen.’
Polanski is zoiets als Hollywood buiten Hollywood?
'Precies. Hij is iemand die commercieel genoeg is voor wat ik wilde, die grote sterren kan aantrekken om mee te doen, en die in staat is het systeem te bestrijden. Hij is niet bang voor ambiguiteit, voor verschrikking, hij heeft gevoel voor sfeer en voor het claustrofobische van de situatie. En hij is zeer gefascineerd door vrouwen. Daarom was Polanski m'n eerste keuze. Hij is iemand die mijn verhaal niet zou kunnen verraden, terwijl het verhaal van Hollywood een verhaal is van voortdurend verraad. Ze pakken een verhaal, knijpen er alles uit wat controversieel is en houden alleen het sensationele, buitenste schilletje over.’
Je kritiek op Hollywood is niet veranderd?
'Nee, integendeel, die is alleen maar bevestigd. Daarom nam ik liever genoegen met een kleinere som geld en bedong ik dat ik er van begin tot eind bij betrokken zou zijn als scenarioschrijver en coproducer.’
ER ZIJN EEN AANTAL veranderingen aangebracht bij het omwerken van het toneelstuk naar het filmscenario. Dat zijn soms verbeteringen.
'Het is anders dan bij het stuk, daar ben ik verantwoordelijk voor elk woord. Het stuk staat in dienst van mij en ik sta in dienst van het stuk. Maar bij het schrijven van een filmscenario ben je in dienst van de regisseur. Het is Roman Polanski die de film maakt, het is mijn verhaal, maar zijn film. Roman was heel loyaal tegenover mijn verhaal, maar ik was ook heel loyaal tegenover zijn film. Uiteindelijk nam Roman de beslissingen.’
Sigourney Weaver als Paulina is heel sterk, maar ook hard, je gaat niet van haar houden.
'Dat was Romans keuze, zij het met mijn toestemming, maar hij besliste over de acteurs. Je hebt natuurlijk met beperkingen te maken: welke acteur is dan en dan beschikbaar voor zoveel geld. Er waren beroemde acteurs die weigerden omdat ze zeiden: “Deze film gaat niet over mij.” Maar ik was heel gelukkig met de uiteindelijke cast.
Intussen blijft ook het toneelstuk nog lopen, in Israel bijvoorbeeld en nu in Belfast. In Duitsland alleen al zijn er 63 verschillende produkties plus een reisvoorstelling onder regie van Krystof Zanussi.
Misschien had ik sommige dingen anders gedaan dan Polanski, bijvoorbeeld wat meer liefde tussen Paulina en Gerardo. Maar je hebt niet alles in de hand. In de Rotterdamse voorstelling van het Ro-theater gaf Gerardo Paulina een klap, maar volgens mij zou Gerardo dat nooit doen.’
IETS DAT UIT de film is verdwenen is de ambiguiteit van het stuk. Daar weet je aan het einde nog niet of de dokter schuldig is of niet, of Paulina hem doodt of niet, en of zij hem op het einde werkelijk ziet zitten in de concertzaal of dat het een spookbeeld is. Nu zit hij daar met z'n gezin en kijkt Paulina aan.
'In het toneelstuk blijven drie dingen dubbelzinnig. De vraag of zij de dokter doodt of niet kun je in een film niet open houden. Dan is er de vraag of de dokter wel of niet schuldig is. De film laat een deurtje open, dat hij misschien toch onschuldig is, maar de meeste mensen die de film zien concluderen dat hij het wel heeft gedaan. Dat heeft ook te maken met de overtuigende manier waarop Ben Kingsley zijn bekentenis aflegt. Toch zou je die ook anders kunnen opvatten. Er is ook een opname gemaakt waar hij Paulina aankijkt alsof hij zijn bekentenis alleen maar aflegt als een therapie voor haar. Maar die take heeft Polanski niet gebruikt.
De belangrijkste dubbelzinnigheid is echter dat Paulina aan het eind van het verhaal in die concertzaal zit waar ze De dood en het meisje van Schubert spelen, de muziek waarbij zij is gemarteld. Zij kan dat nu aan, maar zij zit daar ook in een ruimte met de dokter en met nog zo veel andere mannen die ik weet niet wat hebben gedaan.
Roman heeft me op een gegeven ogenblik heel duidelijk gevraagd welke van die drie dubbelzinnigheden niet verraden mocht worden. Mijn antwoord was dat het niet zo essentieel is of zij hem doodt of niet. De ene Paulina zal dat doen, de andere niet. De meeste Paulina’s zullen het niet doen, want de meeste mensen zijn geen moordenaars. Er zijn maar een paar mensen die moordenaar worden, maar we kunnen allemaal medeplichtig zijn, al is het maar door te zwijgen als we iets vreselijks zien gebeuren. Het is veel tragischer, veel realistischer en veel meer anti-Hollywood als Paulina de dokter niet doodt. Als je dat wel doet is het afgelopen, uit. Het knappe is dat je je met Ben Kingsley gaat identificeren, jij zou ook die man kunnen zijn en dat is zeer schokkend.
Roman heeft de essentie behouden, namelijk dat Paulina niet kan weglopen uit de geschiedenis: zij moet door de verzoening heen gaan, zij het ten koste van een deel van haar identiteit. Aan het einde heeft zij wel iets gewonnen: zij kan nu een semi-normaal leven leiden. Maar als de wereld niet verandert, kan Paulina geen goede keuze maken. Zij moet leven naast deze beulen. Niet de slachtoffers kunnen daar iets aan veranderen, maar alleen degenen die hebben toegekeken en niets hebben gezegd. Dat zijn de medeplichtigen in de hele wereld, en daarmee slaat het verhaal terug op ons, de toeschouwers. Natuurlijk krijg je dan geen Oscar-nominaties. Wie geeft nu een Oscar aan een film die zegt dat we medeplichtig zijn in plaats van dat we de mooiste, rijkste en machtigste mensen van de wereld zijn. In een wereld van etnisch en religieus fundamentalisme is de centrale vraag of je met elkaar kunt samenleven, en aan die vraag is Polanski trouw gebleven.’
'IN DE TOEKOMST kun je nog een hele serie produkten van me verwachten die het publiek tegelijk schokken en verleiden. In zekere zin is mijn nieuwste boek, Confidentie, dat ook. Het is een spannend verhaal, vol verraad, geheimzinnigheid, spionage, erotiek, maar tegelijk gaat het eigenlijk over identiteit: hoe wordt je identiteit geconstrueerd, hoe fantaseren mannen en vrouwen elkaar. Het gaat ook over vertrouwen. Een jong meisje komt in een hotelkamer, de telefoon gaat. Aan de lijn is iemand die alles van haar en haar vriend weet, tot in de intiemste details. Het verhaal gaat in zekere zin terug op de tijd vlak na de militaire staatsgreep, toen ik zelf in Parijs woonde en daar mensen naar verschillende plekken in de wereld moest sturen waar ze maar naar toe konden. Ik wist toen ook alles van ze, ik moest hun brieven lezen, ze waren geheel van me afhankelijk en ik vroeg me af wat er zou gebeuren als ik op een van deze mensen verliefd zou worden. Confidentie is daar een uitwerking van.
Ik heb een situatie willen beschrijven die uit de politiek voortkomt, maar ik wilde er tegelijk onder kijken. Het boek gaat ook over de vraag of er nog een utopie kan bestaan in een wereld van bedrog, verraad en perverse fantasieen. Het is in zekere zin een post-Wende-roman. Het is een analyse van hoe de droom van een betere wereld kan worden verraden. Maar toch is er ook ruimte voor hoop in dit boek. Want als twee mensen erin slagen elkaar ondanks alles te vertrouwen, is het mogelijk vandaaruit in beweging te komen.
De fundamentele tragedie van deze eeuw is dat een eeuw die begon met de hoop dat je een alternatief voor onderdrukking, onrecht, vervreemding en uitbuiting zou kunnen construeren, zo verschrikkelijk is verraden dat het nu moeilijk is een plek te vinden waar je zelfs maar over zo'n alternatief kunt nadenken. Maar als je niemand anders kan vertrouwen is er geen enkele manier waarop je de wereld zou kunnen veranderen. Natuurlijk, als mensen me nu vragen wat mijn alternatief is, heb ik geen antwoord. Door de geschiedenis worden we gedwongen compromissen te sluiten. Dat is ook in Chili gebeurd om Pinochet weg te krijgen. Het is echter een ding dat compromis te accepteren, maar iets anders om erover te juichen. In Chili zijn niet alleen de voorwaarden van Pinochet geaccepteerd, maar ook de hele wereld van Pinochet, de angst, de valse moraal, de stilte, de censuur, en vooral het economische model. Toch prefeer ik Chili met z'n compromis natuurlijk verre boven Joegoslavie.’
HET IS NET ALSOF je je enigszins van Chili hebt afgekeerd, na je teleurstellende ervaringen daar.
'Ik ben zeker niet negatief over wat er in Chili is gebeurd, ik ben zelfs zeer optimistisch over Chili. Chili is voor mij altijd een metafoor geweest voor veel volkeren in de wereld. Maar ik voel me ook deel van de wereldliteratuur. Ik was lange tijd woordvoerder van het verzet tegen Pinochet. Maar als ik nu wordt opgebeld om iets over Chili te zeggen, kan ik doorverwijzen naar de ambassadeur. De situatie is nu heel anders.
Ik heb meer dan twintig jaar van mijn leven voor het herstel van de democratie in Chili gegeven. Natuurlijk ook omdat ik er zelf naar wilde terugkeren. Maar toen het zover was, bleek ik er niet meer echt thuis te horen. Ik reageerde een beetje als een kind dat door z'n familie wordt afgewezen. Toch zijn er nog altijd situaties in de wereld waar ik me zorgen over maak. Over Sarajevo na duizendeneen nachten belegering heb ik onlangs een gedicht geschreven. Maar ook als het om Guatemala of de genocide op Oost- Timor gaat probeer ik via Index on Censor-ship te helpen. Of als het om concrete dingen in Chili gaat, zoals de soepkeukens in de sloppenwijken. Maar na twintig jaar solidariteit doe ik nu geen politiek werk meer. Ik ben niet veranderd, het enige dat er veranderd is, is dat mensen mij nu om hulp vragen in plaats van andersom. Maar misschien is het ook een kwestie van volwassen worden: je leert allerlei tussenposities te aanvaarden.’
EEN TUSSENPOSITIE ALS utopie? De absolute utopieen waren immers niet zo'n succes?
'Ik heb genoeg van absolute utopieen, maar daarom kun je nog wel over alternatieven dromen. De armoede is niet door Karl Marx bedacht, die bestaat echt. De mensheid heeft voor haar voortbestaan een andere maatschappij nodig. Als mensen zich aaneensluiten tot een beweging die een uitdaging vormt voor de basis waarop de maatschappij is gebouwd, is dat een wonderbaarlijk moment. Wat erop volgt, dat erken ik, is meestal niet zo fraai: een contrarevolutie zoals in China of een onderdrukkend systeem zoals in de Sovjetunie. Maar voor mij was de Chileense revolutie het belangrijkste dat ik in m'n leven heb meegemaakt. Die drie jaar Allende zijn sterker dan alles wat daarna is gekomen in de lange jaren van ballingschap, verraad en compromissen. Natuurlijk is er ten tijde van Allende van alles verkeerd geweest, maar ik weiger ervan uit te gaan dat dromen beslist altijd slecht zijn. Daar gaat Confidentie over. Ik heb het boek geschreven tijdens het werken aan de film, om ook iets te doen waar ik volledige controle over had. Het boek is in Amerika en Engeland heel goed ontvangen.
Ik heb ook, samen met m'n zoon Rodrigo, een nieuw scenario geschreven, in opdracht van de BBC, over twee oude mannen, een Japanner en een Engelsman, die elkaar vijftig jaar na de oorlog ontmoeten bij de rivier Kwai. Tijdens het Festival van Edinburg gaat deze zomer mijn stuk Reader in wereldpremiere bij het Traverse Theatre. En dan heb ik een stuk geschreven, Kaliban, dat een soort reactie is op The Tempest van Shakespeare. Kaliban is in dat stuk een wilde uit de derde wereld. In mijn stuk is hij een straatjongen uit Brazilie die op zoek gaat naar Shakespeare en hem wil vermoorden.
Ik sta heel erg wantrouwend tegenover succes. Ik verlang er heel erg naar, misschien te veel, maar ik weet ook dat er een grote val op kan volgen, die je creativiteit vernietigt. Ik ben niet veranderd door het succes van Death and the Maiden. Ik ben dezelfde persoon gebleven, met dezelfde obsessies, dezelfde toewijding aan de waarheid, aan m'n familie, m'n vrienden. Het enige verschil is dat ik nu veel meer macht heb. Maar die macht is gevaarlijk en ik wil hem goed gebruiken. Daarom wijs ik drie aanbiedingen van Hollywood af en schrijf ik liever een moeilijk script voor de BBC over een thema dat me werkelijk interesseert.
Ik zal m'n leven niet door het succes laten bepalen. Ik wil mezelf trouw blijven. Kaliban is weer een volkomen experimenteel stuk, het gaat over kolonialisme, over Shakespeare in onze tijd, over hoe je verhalen vertelt en over Spielberg.’
Het thema van 'Kaliban’ doet denken aan een van je eerste artikelen, over het olifantje Babar, over onschuld en kolonialisme.
'Ik blijf zeker nadenken over dezelfde dingen. Alleen is de wereld veel corrupter geworden, er is geen plek meer waar Kaliban zich kan verzetten tegen het kolonialisme, het imperialisme en de modernisering. Het schrijven van Kaliban is voor mij een soort onafhankelijkheidsverklaring. Ik hoef niet weer een stuk te schrijven dat op Broadway zal gaan. Met dat doel heb ik Death and the Maiden ook niet geschreven. Het ging erom dat ik een wanhopige behoefte had dat verhaal te vertellen.’