Documentairemaakster Gulsah Dogan in Vreemder dan fictie © VPRO

In 1951 kwam de televisie. Niet bij ons, want onbetaalbaar. Voetbal keek ik met andere jochies voor de etalage van de elektrowinkel. Later bij aardige buren. In 1963 stierf plots mijn vader. Ik was net uit huis en overreedde mijn verpletterde moeder van de levensverzekering een toestel te kopen. Die eerste avond keken we samen: ballroomdansen. Dan weet je pas wat ‘met de dood in het hart’ betekent. Maar het werkte op den duur. Troost wil ik niet zeggen, afleiding wel. Over ‘tv als trooster’ gaat het in een max-uitzending ter gelegenheid van die zeventig jaar. In totaal zeventig uur aan gelegenheidsprogramma’s plus veel herhalingen van ‘historische’ uitzendingen krijgen we van vrijdag tot en met maandag. Over zeventig jaar breaking news; spelletjes; kunst en cultuur; sport; persoonlijke verhalen; satire; documentaire.

Satire wordt behandeld door de vpro. Ronald Snijders loodst ons twee uur lang via het alfabet door decennia spotternij, aan de hand van lemma’s als actualiteit, imitaties, moslims, woke en Zondag met Lubach. Vrolijk vormgegeven, dito becommentarieerd en werelden terugroepend of juist openbarend. Te snel en kort misschien, maar toch vaak leuk. Ook al omdat, pakweg, van Zo is het niet de bekendste fragmenten zijn gekozen (Beeldreligie), maar, althans door mij, vergeten fragmenten. Alsof je een pak madeleines eet. Onder de letter D ook satiredefinities. Sanne Wallis de Vries: ‘het ventiel van de samenleving’. Arjen Lubach: ‘uiterste beschermlaag van de democratie, het land waar politici mogen worden uitgelachen is het meest vrije land denkbaar’.

Oók vpro is het programma over documentaires. Sinan Can en Nicolaas Veul praten met door hen bewonderde ‘grootmeesters’ van het genre, van Heddy Honigmann en Cherry Duyns tot de jongere Gülsah Dogan en Tom Fassaert. Met als toegift aandacht voor echte beginners (zoals Milou Gevers, die een prachtfilm maakte met kinderen die een ouder verloren door zelfdoding: Waarom bleef je niet voor mij? Zie 2doc.nl). Bij ‘beslissende documentaire’ dacht ik zelf meteen aan Vastberaden, maar soepel en met mate van Hans Keller, Hans Verhagen en Henk Hofland (1974), die het beeld van ‘dapper volk in oorlogstijd’ deed kantelen middels tal van grijstinten. Maar zij zijn niet meer te interviewen.

Toch waren ze er in de geest, want alle ‘meesters’ (ook nog Michiel van Erp, Ester Gould en Sarah Sylbing) werd gevraagd waar het in hun werk ten diepste om gaat. Naast compassie als grootste gemene deler is er de ambitie ‘het grote in het kleine’ te tonen, en in het verlengde daarvan ‘het publiek te verleiden een oordeel even uit te stellen’ (Dogan). Weinig is wat het lijkt. De werkelijkheid blijkt altijd weerbarstiger dan je geneigd bent te denken: ‘vreemder dan fictie’ (Fassaert). Met fragmenten uit het werk van de zeven geïnterviewden. Goede documentaire is meer verhelderend en vreemder dan satire.

Ronald Snijders (presentatie), Zo is het toevallig ook nog eens een keer: 70 jaar Nederlandse satire op televisie, VPRO, 2 oktober, NPO 3, 21.55 uur; Sinan Can, Nicolaas Veul (interviews), Vreemder dan fictie: 70 jaar Nederlandse documentaire, VPRO, 3 oktober, NPO 2, 19.10 uur