Mbiramuziek

Een prehistorische iPod

In Rotterdam opent deze week officieel een nieuw centrum voor wereldmuziek, het World Music and Dance Centre in Delfshaven. Begin oktober ontving men al hoog bezoek uit Zimbabwe: de internationaal vermaarde mbira-bespeelster Stella Chiweshe.

24 metalen strips op een solide hardhouten klankbord, dat is de mbira. Metalen ringetjes of kroonkurken die los aan het klankbord zijn gemonteerd functioneren als rammelaars. De klank van de mbira is verslavend. Opvallend is de ergonomische perfectie: dit instrument hou je volkomen natuurlijk vast. Door heel sub-Sahara-Afrika komt de mbira voor, in tal van lokale variaties en onder namen als likembé, kalimba en sanza. In prekoloniale tijden kwam het van pas tijdens kilometerslange wandelingen. Een prehistorische iPod, ter verdrijving van de verveling. Debby Korfmacher, docente mbira aan het Amsterdams conservatorium, heeft de instrumenten uit Zimbabwe meegenomen. Het zijn stuk voor stuk prachtige kunstwerkjes, waarvan er niet één gelijk is aan een andere. Via Korfmacher verkoopt de mbirabouwer in Zimbabwe zijn instrumenten aan enthousiaste studenten in Nederland.

In Zimbabwe heeft de mbira van oudsher een spirituele betekenis. Behalve door die rituele context werd zanger Thomas Mapfumo tijdens de bevrijdingsoorlog in de jaren zeventig beroemd met zogeheten chimurenga (Shona voor ‘ strijd’). Samen met zijn band ontwikkelde Mapfumo deze vorm van populaire muziek, die gebaseerd is op traditionele mbiramuziek. Gecombineerd met geëngageerde teksten werd Mapfumo hiermee een ster. Inmiddels leeft hij al jaren in Oregon (Verenigde Staten), omdat zijn kritiek op de machinaties van president Mugabe wat al te scherpzinnig is. Als tekstdichter is Mapfumo de luis in de pels van de machthebbers in Zimbabwe: vroeger bekritiseerde hij de Rhodesiërs onder Ian Smith, nu de clan rond Mugabe. Op zijn onlangs verschenen cd Rise Up, in exil opgenomen, staat een aantal bijzonder sterke, weemoedige stukken.

Een heftige mbiravariant komt uit Congo. In 2003 ging de Nederlandse groep The Ex, een groep die een groot talent heeft voor het doorbreken van muzikale verwachtingspatronen, op tournee met de Congolese groep Konono No. 1. Ineens werd de likembé (de Congolese mbira) een kleine hype onder liefhebbers van alternatieve gitaarrock in Europa. Doordat Konono No. 1 de likembé oppimpt met elektrische versterking, die bovendien door antieke monoluidsprekers (vaak nog uit Belgische koloniale tijden) nog eens extra wordt vervormd, klinkt deze groep als het Afrikaanse vervolg op de New Yorkse noiserock van Sonic Youth. The Ex wist met deze dubbelconcerten een nieuw publiek te interesseren voor Afrikaanse muziek.

Veelzeggend is dat van Konono No. 1 al jaren een antropologische opname bestond (Zaïre: musiques urbaines à Kinshasa, 1987). Konono No. 1 en nog drie andere likembé-orkesten klinken op deze cd precies hetzelfde als tegenwoordig, terwijl deze opname dateert uit 1978. Pas door de associatie met Terp Records, het Afrikaanse label van The Ex waarop de live-cd van Konono No. 1 verscheen, en Crammed Discs, het hippe Brusselse label dat twee andere albums van deze groep uitbracht, kon deze Congolese muziek ontsnappen uit de etnobak van de muziekwinkel. Van wereldmuziek gepromoveerd naar avant-garderock.

Debby Korfmacher verblijft regelmatig in Zimbabwe om op de hoogte te blijven van de mbiracultuur. Zij organiseerde een workshop in het World Music and Dance Centre met de vermaarde mbirabespeelster Stella Chiweshe. Veertien studenten van verschillende nationaliteiten schaarden zich wat ongemakkelijk om haar heen.

De mbira klinkt heel wat vriendelijker dan de likembé. In het wmdc begint Chiweshe haar workshop met een uitgebreide beschrijving van haar leven en hoe de mbira op haar pad is gekomen. Dat zij als vrouw voor dit instrument koos lag niet voor de hand, zo blijkt. Chiweshe praat met een zachte stem die tot aandacht dwingt, maar haar associatieve verteltrant is niet altijd even goed te volgen. Deze middag leren de studenten één liedje spelen, wat ze goed afgaat, omdat een aantal onder hen al wat langer mbirales krijgt van Korfmacher.

’s Avonds geeft Chiweshe een concert. Niet veel mensen hebben de weg gevonden naar het nieuwe wereldmuziekcentrum. Chiweshe voelt zich zichtbaar ongelukkig met de formele westerse concertpraktijk, waaraan ze loopt te morrelen door steeds van het publiek deelname in haar muziek te verlangen. Ze probeert de toeschouwers te verleiden om dichterbij te komen zitten, waar ze uiteindelijk in slaagt.

Halverwege de tweede set neemt de muziek ineens een hogere vlucht, misschien vooral omdat ze dan eindelijk haar publiek lijkt te vergeten. Tijdens een lang uitgesponnen nummer oogt het alsof de mbira en de bespeelster versmelten tot één. Op dat moment krijgen de subtiel verschuivende melodische cycli de luisteraar geheel in hun macht. Het is uiterst verslavende muziek met het trance-effect van een goede Steve Reich-compositie, alleen klinkt dit minder academisch. Toch is de verwantschap met vooral het vroege werk van deze joods-Amerikaanse componist onmiskenbaar.

In de pauze verdwijnt Chiweshe niet naar de kleedkamer, maar nestelt zich behaaglijk tussen het inmiddels voluit adorerende publiek. Vloeiend is de mbiradag van gedaante veranderd: van workshop via concert naar theekransje. Als de mbirakoningin na afloop van het concert nog een handje snuiftabak wil nemen, bedenkt ze zich en biedt het aan aan een jongen en een meisje.
Even later klinkt een luide niesaanval.

World Music and Dance Centre, Pieter de

Hoochweg 125, Rotterdam. www.wmdc.nl

……………………………………………………………………………………………………………………..

Tracks

Chachimurenga [Let’s unite and fight Apartheid] 4:49, 6 MB

Luistertips

Stella Chiweshe, Double Check – two sides of Zimbabwe’s mbira queen (Piranha/Music & Words)Thomas Mapfumo and the Blacks United, Rise Up (Real World/XMD)Chartwell Dutiro live with Spirit Talk Mbira, Taanerimwe (SOASIS)
Benita Tarupiwa, Ndotamba Ndega (Shumba Music)
Mbira Dze Nharira, Rine Manyanga Hariputirwe (ZMC)
Mbira Dze Mutupo, Dzorai Moyo (Afrimune Records)
Orchestre Tout Puissant Likembé Konono No. 1 De Mingiedi, Lubuaku (Terp Records)
Konono No. 1, Congotronics (Crammed Discs/Coast to Coast)
Div. Artiesten, Congotronics 2 – Buzz'n'rumble from the urb'n'jungle (Crammed Discs/Coast to Coast)
Div. Artiesten, Kalimba & Kalumbu Songs, Northern Rhodesia, Zambia (Historical Recordings by Hugh Tracey/HT 04/Sharp Wood Records)
Div. Artiesten, Other Musics from Zimbabwe, Southern Rhodesia (Historical Recordings by Hugh Tracey/HT 06/Sharp Wood Records)
Div. Artiesten, Mbira Singles Collection (Gramma)
Div. Artiesten, Zaïre: musiques urbaines à Kinshasa (Ocora)

Links
www.wmdc.nl
www.soas.ac.ukwww.stellachiweshe.co.zw
www.piranha.de
www.shumba.ch
www.dandemutande.org
www.mbira.org………………………………………………………………………………………………………….
Een mbiraceremonie in Zimbabwe

In 1997 ging ik studeren aan de Soas (School of Oriental and African Studies) in Londen. In het eerste jaar leerde ik de mbira kennen door een docent, een ex-mbiraspeler van Thomas Mapfumo’s groep The Black Spirits. Direct was ik verkocht: muziek die zo volkomen en grenzeloos is, daarvan wilde ik alles weten. De eindeloze, zwevende melodieën, unieke zangstijlen en stuwende polyritmiek spraken me onmiddellijk aan. In tegenstelling tot de klassieke muziek waarmee ik ben opgegroeid klinkt mbiramuziek vrijer. Het is ook meer gericht op de collectieve beleving van muziek, door muzikant én publiek.

In 1998 ging ik voor het eerst naar Zimbabwe, met het telefoonnummer van Stella Chiweshe op zak. In de tijd dat ik Chiweshe heb meegemaakt heeft ze mij veel geleerd over de traditionele Shona-cultuur van Zimbabwe. Met haar ging ik voor het eerst kumusha (naar het platteland), naar een dorp van een beroemde n’anga (spirit healer en medium), waar regelmatig mbiraceremonies worden gehouden. Dit zijn belangrijke spirit possession ceremonies, die worden georganiseerd in tijden van familieproblemen, ziekte of rampspoed. In Zimbabwe spelen de voorouders een belangrijke rol in het dagelijkse leven. Door mbiramuziek komen de geesten op aarde en kan men via een medium met hen communiceren. De mbira is dan ook bekend als mbira dzavadzimu, mbira van de geesten van de voorvaderen.

Afgelopen zomer was ik weer in Zimbabwe en had het geluk om verschillende mbiraceremonies mee te mogen maken. Een mbiraceremonie duurt de hele nacht. In een traditioneel huis, zoals dat van de n’anga, zitten mannen en vrouwen altijd apart. Doorgaans zijn vrouwen meer bij de ceremonie betrokken, terwijl veel mannen hun kans zien om doro (traditioneel gebrouwen bier) te drinken. Omdat vrouwen gevoeliger blijken voor spirits zijn er meer vrouwelijke mediums. Tijdens een mbiraceremonie doet iedereen met volle overtuiging mee: zingend, klappend en dansend. In het midden van de ruimte wordt gedanst, terwijl de mbiramuziek onophoudelijk doorgaat. Slechts een enkele kaars zorgt voor schemerlicht, dat soms op de gezichten van de dansers valt. De mensen die daar omheen zitten blijven donkere schaduwen.

Als de ceremonie goed op gang is gekomen raken enkele mediums bezeten. Dan zijn de spirits gearriveerd en volgt het hoogtepunt van de ceremonie: de consultatie. Op dat moment stopt de muziek en gaat iedereen zitten. Dan worden de spirits geraadpleegd. Toevallig werd deze keer een vrouw bezeten door een spirit die alleen Engels sprak. Een buitenkansje: zo kon ik de conversatie precies volgen. Toch heel anders dan wanneer iemand het van Shona naar Engels vertaalt.

Na de consultatie gaat de ceremonie nog door tot zonsopgang. De energie van de gemeenschappelijke zang en dans dringt als een speer door het lichaam. De muziek gaat maar door, de hosho’s (shakers) spelen steeds hetzelfde ritme, terwijl de magische mbiraliedjes rondjes draaien in hun oneindige cyclus, die voortdurend heel subtiel verandert. De dansers zingen, swingen en springen allemaal in dezelfde groove. Pure trancemuziek.

DEBBY KORFMACHER