De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Een nieuw kunstwerk voor EYE

Een processie van schimmen

More Sweetly Play the Dance is de prachtige titel van het nieuwe kunstwerk dat William Kentridge maakte op uitnodiging van EYE: een oneindige mensenmars als een schaduwspel.

Medium gulde3

Op een fries van ruim 45 meter breed trekken tientallen mensen aan je voorbij terwijl ze allerhande spullen en objecten met zich mee zeulen. Ze dragen manden op hun hoofd, houden huiswaar in hun armen en slepen enorme hoeveelheden karton en plastic in karren achter zich aan. Maar er zijn ook dansende figuren en mensen met lange houten stokken waarop grote uitgesneden portretten bevestigd zijn, als in een protestmars. William Kentridge toont deze mensen als schaduwfiguren, schaduwen die niet helemaal zwart zijn, maar bij tijd en wijle ook talloze details en kleurschakeringen laten zien.

De processie heeft door Kentridge’s gebruik van een simpele techniek om schaduwen te maken een tijdloos karakter. Het fries doet zowel denken aan bijbelse processies als aan de beelden die dagelijks via de media bij ons binnenkomen, van mensen op de vlucht voor honger, oorlog of ziekte. Ook lijkt het te refereren aan politieke protestmarsen tegen regimes waar ook ter wereld, maar door de dansende tred van velen aan die in Zuid-Afrika in het bijzonder.

Het ontwikkelen van een tentoonstelling met William Kentridge was een van mijn eerste ideeën toen ik in 2011 aan de slag ging met een tentoonstellingsbeleid voor EYE. Meer dan welke kunstenaar of filmmaker dan ook zet Kentridge verschillende disciplines vrijelijk in om tot volstrekt authentieke kunstwerken te komen. Niet alleen film en beeldende kunst, maar ook theater, opera, literatuur, dans en muziek komen samen in zijn unieke projecten. Voor EYE een kans om te laten zien hoe juist op dit raakvlak van disciplines bewegend beeld kan worden ingezet, niet enkel om die ene speelfilm of documentaire mee te maken, maar om mee te kunnen experimenteren en er iets totaal anders mee te doen. Daarbij maakt Kentridge gebruik van zogenaamde pre-cinematechnieken (schaduwbeelden, anaforismen, zoetrope-achtige animaties), ver verwijderd van de heersende digitale computeranimatie-technieken, waardoor zijn werk ook refereert aan de geschiedenis van de cinema. Stone age technology, zoals hij het zelf noemt.

Ik benaderde Kentridge met de vraag om een nieuw werk te ontwikkelen parallel aan Lulu van Alban Berg, de opera die hij dit voorjaar regisseert voor De Nederlandse Opera en het Holland Festival. Kentridge heeft vaker bijzondere museale installaties gemaakt naar aanleiding van zijn opera- of toneelregies. De filminstallatie The Refusal of Time (2012) bijvoorbeeld kwam voort uit een toneelstuk dat Kentridge in hetzelfde jaar ontwikkelde, Refuse the Hour. Ook zijn regie van de Zauberflöte van Mozart leidde tot verscheidene prachtige werken.

Kentridge was enthousiast en vroeg ons hem te helpen om met films uit onze collectie een beeld te krijgen van Duitsland, en met name Berlijn, in de jaren twintig, de tijd waarin het verhaal van Lulu zich afspeelt. Maar na een tijd meldde hij dat hij er niet zeker van was of dit plan zou slagen. Hij stelde voor om in plaats daarvan een nieuw werk te ontwikkelen, uitgaande van de specifieke kwaliteiten van onze tentoonstellingsruimte. Het werd More Sweetly Play the Dance.

Interessant aan Kentridge’s manier van werken is dat hij altijd met verschillende projecten tegelijk bezig is die elkaar dikwijls direct of indirect beïnvloeden. Zo was hij ten tijde van zijn werk voor EYE ook bezig met een groot project voor de oevers van de Tiber in Rome. Daar wilde hij een tien meter hoog fries maken met koppen van belangrijke personen uit de (recente) geschiedenis van Rome, door de negatiefvormen van die koppen uit de zwartgeblakerde kades te zandstralen. De processie van de zuil van Trajanus werd dan als het ware uitgerold op de rechte oevers van de Tiber. Ook was hij gevraagd een werk te ontwikkelen voor een driehonderd meter lange buitenmuur in Noord-Duitsland. Gecombineerd met onze vraag naar Lulu ontstond het idee voor More Sweetly Play the Dance.

Medium gulde2
‘Het beeld van een processie van mensen die hun bagage achter zich aan slepen zit diep in onze psyche geworteld’

Het viel Kentridge op dat bijna iedere scène van Lulu eindigt met het beeld van een dode man op het podium, een van haar echtgenoten. En met Lulu die dan zegt: ‘Zijn dans is voorbij.’ Kentridge schrijft in de publicatie die bij More Sweetly Play the Dance verschijnt dat als hij een storyboard voor de opera had moeten maken er als vanzelf een middeleeuws fries van een dodendans zou zijn ontstaan. ‘Het fries is de natuurlijke vorm voor de dans van de Dood.’ Ook de titel van het werk lijkt nog voort te komen uit zijn onderzoek voor Lulu. More Sweetly Play the Dance komt uit een beroemd gedicht van de Duitse dichter Paul Celan: ‘He shouts play death more sweetly this Death is a master from Germany.’

Kentridge combineert het idee van het fries en het idee van de dans van de Dood met een vorm die hij al vaker toepaste, de processie, een oervorm die voor hem de ‘condition humaine’ verbeeldt. Zowel bijbels als politiek, humaan als niet-humaan, zowel politieke vluchtelingen uit Syrië als mensen op de vlucht voor ebola, zowel Plato als de wanhopige mensen in de straten van Johannesburg. ‘Het beeld van een processie van mensen die hun bagage dragen of achter zich aan slepen is zowel hedendaags en urgent als een beeld dat diep in onze psyche geworteld zit’, aldus Kentridge.

Ik heb me altijd afgevraagd hoe Kentridge er toch in hemelsnaam in slaagt om op zo veel verschillende podia zo veel bijzondere werken te produceren – hij schiet binnen een jaar van een operaregie voor de Metropolitan Opera House naar een retrospectieve tentoonstelling die toert over de halve wereld, naar een nieuwe installatie voor de Documenta in Kassel. Door een publicatie te maken geheel gewijd aan More Sweetly Play the Dance, een documentatie van de ontstaansgeschiedenis, kregen we een kijkje in de keuken van de kunstenaar.

Kentridge’s werkwijze is vrij ongewoon voor een beeldend kunstenaar, maar veel gangbaarder in het theater. Na zich te hebben gelaafd aan tientallen teksten, kunsthistorische bronnen, toneelstukken, films et cetera ontwikkelt Kentridge een aantal basisideeën, mogelijke uitgangspunten voor een nieuw werk. Vervolgens organiseert hij een workshop waarvoor hij mensen uit verschillende disciplines uitnodigt: musici, kledingontwerpers, dansers, componisten, editors, schilders, cameramannen, tekenaars, knutselaars. In één lange doorlopende sessie van een week worden ideeën uitgeprobeerd: er worden film- en geluidsopnamen gemaakt, er wordt muziek gespeeld; kledingstukken en andere props worden ontworpen en getest. Voor de workshop voor More Sweetly Play the Dance nodigde Kentridge ook een Zuid-Afrikaanse brassband uit, waarvan hij de muziek op de radio had gehoord. Ook waren zijn vaste componist Philip Miller en de danseres Dada Masilo aanwezig, met wie hij eerder aan andere projecten werkte.

In het ontstaansproces van More Sweetly Play the Dance is goed te zien dat de studio voor Kentridge van wezenlijk belang is, niet alleen in praktische maar ook in theoretische zin. De studio is voor hem de plek waar op een niet-logische, niet-rationele manier betekenis aan de wereld kan worden gegeven. Het is voor Kentridge een plaats waar ambivalentie, twijfel, onzekerheid en irrationaliteit – belangrijke aspecten van het leven die vaak als niet-bruikbaar van tafel worden geveegd – kunnen worden toegelaten. Kentridge zegt te geloven in ‘de noodzaak om tot een betekenis te komen, zonder de tussenkomst van taal en logica – sterker nog, in strijd daarmee’.

In onze samenwerking met Kentridge zagen wij verschillende versies van het nieuwe werk voorbij komen, waarin hij met name bezig was de getekende achtergrond van meer detaillering en bewegende onderdelen te voorzien. Ook konden we mooi volgen hoe hij een punt wilde bereiken waarop zijn ‘passanten’ zowel als schaduwfiguren fungeren, als ook meer particuliere trekken vertonen – een constante in het oeuvre van Kentridge.

Uiteindelijk zal het werk in de tentoonstellingsruimte van EYE zijn première beleven. Op acht enorme en speciaal voor het werk vervaardigde schermen zal More Sweetly Play the Dance geprojecteerd worden. De schermen volgen de scherpe hoeken van de verduisterde ruimte en maken dat je de processie niet in een oogopslag kunt zien. Door de bezoeker tegen de looprichting in te laten lopen, creëert Kentridge zijn eindeloze processie: een processie die zowel de veerkracht van de mens als de onmacht om tot een betere wereld te geraken voelbaar maakt.


Jaap Guldemond is director of exhibitions en curator van het EYE Filmmuseum, Amsterdam. More Sweetly Play the Dance is een uitgave van EYE en nai010publishers


Beeld: (1) William Kentridge en de Zuid-Afrikaanse brassband tijdens de opnamen voor More Sweetly Play the Dance, Johannesburg, 2014 (Stella Olivier / William Kentridge Studio); (2) William Kentridge, More Sweetly Play the Dance (Stella Olivier)