Student-butlers aan de International Butler Academy in het Limburgse Simpelveld, 2016 © Fernando Moleres / Panos Pictures / ANP

Op zijn eerste werkdag als butler van een sjeik vliegt Tije Ottens (35) naar Melbourne. Het lid van de koninklijke familie van Qatar wiens ontbijt hij verzorgt en kleren hij schoonhoudt overwintert in Australië. ‘Tijdens de Ramadan zitten ze daar een maand. Ze hadden een etage van het hotel afgehuurd. De dagen zijn er korter, dan mogen ze sneller eten’, legt hij uit.

Een half jaar lang zal Ottens’ nieuwe functie hem een blik gunnen in het leven van een neef van de emir van Qatar. Dat leven lijkt in niets op de wereld waar de in Haren opgegroeide zoon van voormalige café-eigenaren vandaan komt. ‘Een pen van vierduizend euro. Elke dag verse amandelen en dadels in de fruitmand. Ieder lid van de familie een eigen bediende, ieder een eigen bodyguard. In Australië bestelden ze een heel buffet. Zeker twee derde bleef over. Daarna eet het personeel nog, maar het grootste deel wordt weggegooid.’

Het koken, strijken en opruimen in dienst van een rijkaard speelt zich normaal gesproken af achter hoge hekken of in luxueuze hotelkamers. De voormalige privé-butler wil daarom niet de naam noemen van de sjeik die hij in 2017 volgt op een skitrip in Zwitserland, een parelduiksessie in Japan en een dag kajakken in Noorwegen.

Ottens’ verhaal staat ook voor iets groters. De gesloten wereld waar hij tijdens zijn betrekking als butler naar binnen tuurt draait niet alleen om dure pennen en verse dadels, maar ook om kansen en diensten die niet zijn weggelegd voor minder gefortuneerden. Hij krijgt de kans om rond te dwalen in ‘Moneyland’.

‘Een prachtige plek, als je rijk genoeg bent om ervan te kunnen genieten’, omschrijft onderzoeksjournalist en schrijver Oliver Bullough het door hem bedachte land in zijn gelijknamige boek. ‘En als je dat niet bent, kun je alleen maar gluren door deuren waarvan je geen sleutels hebt.’ Moneyland is een wereld van inwisselbare paspoorten, buigbare belastingregels en paradijselijke brievenbusfirma’s.

Voor de bewoners gelden andere regels dan voor de rest van de wereldbevolking: ze vestigen zich waar ze willen, vechten juridische conflicten uit in een land naar keuze en houden hun kapitaal uit handen van belastingdiensten. In Moneyland leven captains of industry, oligarchen, kleptocraten en oliesjeiks.

De bevolking van het fictieve land groeit. De wereld kent op dit moment zo’n 2700 miljardairs, volgens de jaarlijkse lijst van zakenblad Forbes. Dat is een verdubbeling ten opzichte van tien jaar geleden. Juist die allerrijksten zien hun vermogens het snelst groeien, blijkt uit een recente studie naar wereldwijde ongelijkheid van onder anderen de economen Thomas Piketty en Gabriel Zucman. Tussen 1995 en 2021 was de vermogensgroei bij miljardairs twee- tot driemaal zo groot als bij de rest van de wereldbevolking.

Ook de tak van de Qatarese koninklijke familie voor wie Ottens in 2017 werkt hoort bij het kleine clubje inwoners van Moneyland. Ze bezitten superjachten als het in Alblasserdam gebouwde Yasmine of the Sea en een stal vol renpaarden van miljoenenwaarde. Ze vliegen in privé-vliegtuigen. Net als veel andere superrijken omringen ze zich met een hofhouding.

Onder glinsterende kroonluchters marcheren twaalf student-butlers door een balzaal. Op exact negentig graden van hun lichaam dragen ze een dienblad met gevulde glazen. Een romannetje balanceert op hun hoofd, ter garantie van een rechte rug. De strak in pak gestoken leerlingen van de International Butler Academy in het Limburgse Simpelveld zijn bezig hun toekomstige vak te leren. Met verbeten glimlachjes bewegen ze zich op vaste afstand van elkaar door de rijkversierde dansgelegenheid.

Vanuit het centrale punt van de balzaal instrueert Thomas Kaufmann zijn studenten. Noemt de meester-butler een codewoord, dan maken de leerling-butlers pirouettes of marcheren ze in achterwaartse richting. Wie zijn boekje laat vallen kan een reprimande verwachten. ‘Lopen, lopen, lopen! Gasten willen bediend worden’, houdt Kaufmann het tempo hoog. ‘Dat is geen glimlach, mr. Law, maar een gezicht van wanhoop.’ Steeds zwaarder halen de butlers in spe adem, steeds vaker trillen de dienbladen. In de hoeken wachten veger en blik op de onvermijdelijke scherven.

Het verzorgen van de groeiende groep inwoners van Moneyland vormt een industrie, en een industrie behoeft arbeiders. De twaalf hijgende leerlingen van de prestigieuze Nederlandse butlerschool worden in een voormalig klooster opgeleid tot bediende van wereldklasse. Gedurende tien weken doen ze alsof ze een heer dienen in het gebouw vol lange trappen, harnassen en wandelstokhouders. Aan een wand hangen twintig bellen, zodat de butlers begrijpen dat hun aanwezigheid vereist is in de porseleinkamer, het fumoir dan wel de grote kapel. Student-butlers betalen 14.500 euro om zich te laten om- of bijscholen.

Ook Nederlandse misdadigers herkennen de potentie van een diplomatiek paspoort

‘Men spreekt over slechte tijden om zaken te doen, maar de vraag naar butlers is nooit groter geweest’, zegt Kaufmann, bestuursvoorzitter van de International Butler Academy. Zijn butlerschool leidt niet alleen op, maar bemiddelt ook op de butlermarkt. ‘In de Verenigde Staten zijn duizenden vacatures voor butler- en estate-managers. In het Midden-Oosten is in het bijzonder vraag naar vrouwelijke butlers, want die kunnen zowel het familiehoofd als diens vrouw bedienen. En China is booming, hoewel dat in het laatste jaar een beetje vertraagt.’ Niet toevallig heeft de Nederlandse butlerschool een Chinese dependance.

Maar vlak ook Europa niet uit, zegt Kaufmann. ‘Verrassend genoeg krijgen we veel verzoeken uit Nederland. Zes tot zeven nieuwe vacatures per jaar. Dat staat los van oude posities die we opnieuw moeten vullen. Dat is veel voor zo’n klein land.’

Ook de International Guild of Professional Butlers laat weten ondanks corona eerder een toe- dan afnemende vraag naar hun diensten te zien. Sterker nog: ook het aantal agentschappen dat bemiddelt neemt flink toe. ‘Sommige werken het meest lokaal en andere net als wij internationaal’, e-mailt Paul Huizinga van het in Nederland gevestigde gilde met wereldwijd 2500 actieve leden. ‘Regelmatig komen er nieuwe leden bij, circa tachtig op jaarbasis.’

Wekelijks zet het gilde nieuwe banen op de vacaturepagina. Zo zoekt een Japanse zakenman op het moment van schrijven een butler die hem in zijn eigen taal kan antwoorden tijdens reizen langs vijf over de wereld verspreide estates. Een oudere dame wil een butler tewerkstellen op haar landgoed in Luxemburg. Een familie uit de Saoedische hoofdstad Riyad rekruteert niet alleen meerdere butlers, maar ook een hoofd huishouding, een nanny en een persoonlijk assistent. Voor het hoofd huishouding en de nanny komen uitsluitend Europese vrouwen in aanmerking.

Ook Tije Ottens is opgeleid aan de International Butler Academy. Voor hij in 2017 aan de slag gaat bij zijn Qatarese sjeik, werkt de oorspronkelijk tot kok opgeleide Groninger als butler in Nederland. Hij doet boodschappen voor een Amsterdamse vastgoedman en voetbalt met de kinderen van een bankier en een headhunter. ‘Het zal je verbazen hoeveel mensen nog een butler kunnen betalen: ik denk dat er in Nederland wel vijfhonderd zijn.’ Dat lijkt een voorzichtige schatting: de ondergrens van de Nederlandse rijkenlijst Quote500 ligt op 110 miljoen euro. Ook met een lager inkomen valt een butlersalaris van enkele tienduizenden euro’s uitstekend te veroorloven.

Bij de sjeik komt Ottens terecht via een agentschap in Londen. ‘Dit soort werkgevers hangen geen briefje op het prikbord van de Albert Heijn. Ik solliciteerde op een functie bij een ultra high-net-worth individual, voor de functie van butler en valet. Maar ik wist niet bij wie.’ Zijn sjeik blijkt een leeftijdgenoot. Met zijn broers en moeder gebruikt hij een Londens aristocratisch herenhuis als uitvalsbasis. De 44.000 vierkante meter tellende villa bevat zeventien slaapkamers, een schilderijenzaal en een klok die al tikte toen Napoleon Rusland binnenviel.

Te midden van die pracht en praal loopt Ottens bij wijze van proef een diner in zijn formele butleroutfit. Naast zijn eigen sjeik is ook diens directe familie aanwezig. De Groninger herinnert zich de collega-butler voor de deur, de privé-koks en de reserve-chauffeurs – voor het geval de reguliere chauffeurs verhinderd waren. ‘Het was een soort vleeskeuring.’

Hij slaagt en komt als eind-twintiger terecht in een wereld van overdaad. Op een doodgewone dag bestaat zijn takenpakket uit het wakker maken van de sjeik, het bestellen van roomservice en het surveilleren van hotelpersoneel. De juiste kleren moeten naar de stomerij, schone kledij moet op correcte wijze worden opgehangen. ‘Je geniet van luxe op kosten van een ander. Ook ik waste mijn eigen sokken niet.’

In uitvalsbasis Londen verblijft de sjeik nooit te lang. Ook in het in mediterrane stijl gebouwde familiekasteel in Qatar komt hij niet graag. ‘Een zandbad met tien shopping malls. Je hebt er niet zo veel’, zegt Ottens. In plaats daarvan trekt de sjeik met een privé- of gehuurd vliegtuig van hotel naar hotel.

Als prominent lid van de Qatarese koninklijke familie al-Thani heeft Ottens’ werkgever zelfs voor een superrijke een bevoorrechte positie. ‘Ze reizen op een diplomatiek paspoort’, zegt Ottens. Grenscontroles zijn voor de sjeiks niet relevant. Vliegtuigen hebben ze zelf en hun bagage hoeft niet gecontroleerd te worden.

Ook mede-Moneylanders kunnen grenscontroles reduceren tot formaliteit. Velen van hen wenden zich tot paspoorthandelaren als Henley & Partners, naar eigen zeggen wereldleider op het gebied van gekocht burgerschap. De – iets minder gunstig geboren – sjeik Mohamed Ahmed Jassim al-Thani maakte bijvoorbeeld in 2016 gebruik van het bedrijf om een Maltees paspoort aan te schaffen voor hemzelf en zijn familieleden.

Moneyland is een wereld van inwisselbare paspoorten en buigbare belastingregels

Voor de honderden superrijken die jaarlijks de diensten van Henley & Partners gebruiken is de toename van bewegingsvrijheid groot. Koopt bijvoorbeeld een Pakistaanse politicus een paspoort van EU-lidstaat Malta, dan vergroot hij zijn visumvrije reisbereik van 42 naar 166 landen. Een combinatiepakket kan ook. ‘Geïnteresseerd in vastgoed dat je ook een Europees paspoort geeft? Voor minimaal 450.000 euro kun jij burger worden’, adverteerde Henley & Partners onlangs in een gesponsord artikel van nieuwswebsite Quartz.

Zijn paspoort biedt de Qatarese werkgever van Ottens nog een voordeel: diplomatieke onschendbaarheid. Mocht de Moneyland-bewoner ooit juridische problemen krijgen, dan kan hij zich onttrekken aan het rechtssysteem. Die mogelijkheid is niet theoretisch. Sjeik Hamad bin Jassim al-Thani bijvoorbeeld – de Qatarese koninklijke familie is vrij groot – ontkwam in 2016 aan een mogelijke celstraf dankzij zijn aanstelling als diplomaat. Een Britse voormalige werknemer beweerde vijftien maanden door de sjeik te zijn opgesloten en gedurende die tijd ‘psychologisch misbruik’ te hebben ondergaan. Tot een rechtszaak kwam het nooit.

Ook hier geldt: Moneylanders zonder blauw bloed hoeven niet te treuren. Zo trad een Saoedische zakenman in aanloop naar een scheiding in 2016 in dienst als diplomaat van eilandstaat Saint Lucia, rond dezelfde tijd dat hij beloofde een modern onderzoekscentrum op het eiland te bouwen. Vervolgens deed hij in een rechtszaak een beroep op zijn diplomatieke status om onder een miljoenenvergoeding uit te komen. Hij verloor de zaak vanwege een detail.

Overigens herkennen ook Nederlandse misdadigers de potentie van een diplomatiek paspoort. Het Algemeen Dagblad schreef vorig jaar over een zaak waarin Brabantse witwassers optraden als diplomaten van de Centraal-Afrikaanse Republiek. In een andere strafzaak bleek een drugshandelaar uit Oss een diplomatiek paspoort van Guinee-Bissau op zak te hebben.

De status als superrijke kent nog een groot voordeel: belasting betalen is voor de inwoners van Moneyland een keuze. Het Londense herenhuis waar Ottens zijn proefdiner voor de sjeik serveert is bijvoorbeeld gekocht door een offshore vennootschap in de Bahama’s. Of bij de aankoop sprake was van belastingontwijking is niet te achterhalen.

Bij andere aankopen van de Qatarese koninklijke familie is dat wel duidelijk. Zo ontweek de moeder van de Qatarese emir 18,5 miljoen pond overdrachtsbelasting bij de aankoop van Londens vastgoed, concludeerde de bbc vorig jaar uit de gelekte Pandora Papers. De truc: op papier schafte ze niet de stenen aan, maar kocht ze slechts aandelen in de brievenbusmaatschappijen op wier balans de panden stond.

Hoewel Ottens in 2017 in dezelfde privé-vliegtuigen zit als de sjeik, openen de poorten van Moneyland zich nooit voor hem. ‘Mijn bagage moest wel door de scanner.’ Vrienden worden met de sjeik zit er voor een butler niet in. ‘In Japan mocht ik op zijn verzoek mee-eten tijdens een diner. Maar je moet de grens bewaren. Je blijft altijd personeel.’

Ook de grotere geneugten van het leven als Moneylander blijven onbereikbaar voor de butler. Zijn sjeik verbleef nooit langer dan zestig dagen in het Verenigd Koninkrijk, om te voorkomen dat hij daar belasting moest betalen, zegt Ottens. Mede daardoor reisden de sjeik plus entourage de wereld af of dobberden ze op een jacht in internationale wateren.

Maar toen de van professioneel advies gespeende butler eenzelfde belastingtruc probeerde uit te halen, mislukte het. In zijn belastingopgave claimt hij de tweede helft van 2017 geen inwoner van Nederland te zijn geweest. Hij reist in dat jaar immers de hele wereld over en volgens zijn contract werkt hij formeel in Qatar, een land zonder loonbelasting. De Belastingdienst pikt het niet en eist zijn deel, omdat Ottens slechts korte tijd in het buitenland verbleef. Een rechter geeft de fiscus gelijk.

Tegenwoordig werkt Ottens niet meer als butler voor een sjeik. ‘Het was te eenzaam. De persoonlijk assistent ging steeds met de sjeik mee, maar als butler ben je altijd alleen. Je ziet de duurste hotels, maar op Fifth Avenue ontmoet je geen mensen met wie je kunt socializen.’

Hij woont nu op Schiermonnikoog en zoekt momenteel een locatie voor zijn eigen te openen Groningse visbar. Hem wacht een toekomst van hard werken zonder de gerieflijkheden van het leven in de nabijheid van de allerrijksten. Maar hij krijgt er andere voordelen voor terug. ‘Ik ben een echte horecaman. Je verdient er minder, maar het is gezellig.’

Deze publicatie kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.