Een saxofoon met groothoeklens

Motion music van Tony Overwater, uitgebracht op Jazz In Motion Records (te bestellen op tel. 02152-50774)
De kruisbestuiving tussen verschillende kunstdisciplines kan tot interessante parallellen leiden. Zo is cineast Frank Scheffer alweer enkele jaren bezig met het ontwikkelen van een filmtaal analoog aan muziek. In de reeks The Eareye Seehears probeerde hij filmische equivalenten voor composities van Stravinsky, Schonberg en recentelijk Diderik Wagenaar (Lent, Vague, Indecis) te vinden. Naast een visuele vertaling van de opbouw van een stuk, zoekt hij naar filmtechnische alternatieven (montage, helderheid, kleur en scherpte) voor muzikale parameters als toonhoogte, ritme en dynamiek. Zijn doel is pertinent niet het ‘in beeld brengen’ van muziek, maar het maken van een zelfstandige film die zijn interne logica ontleent aan een muzikale compositie.

Precies de omgekeerde weg bewandelt bassist Tony Overbeek (29). Opnamen van improvisaties die hij met een zestal - uitstekende - musici heeft gemaakt, heeft hij in tweede instantie op de ‘montagetafel’ gelegd. Uit dat materiaal heeft hij een auditieve film gedestilleerd die nu als cd is verschenen, Motion music. In de eerste plaats is deze aanpak natuurlijk een manier om improvisatie in een gecomponeerd kader te zetten. Daarnaast heeft Overwater een vergelijking met film opgezet door de nummers onder te verdelen in kopjes als flashback, close-up en sandwichshots. Anders dan Scheffer, die het muzikaal verloop op de voet volgt, is Overwaters 'film’ nogal globaal van idee. Je zult immers zelden een film zien waarin vijf flashbacks achter elkaar voorkomen. Toch laat de cd zich wel degelijk beluisteren als een geheel. Niet zozeer omdat aan het slot het openingsdeeltje 'Here we go!!’ terugkeert, maar meer door een soort eenheid in tempo, sfeer en natuurlijke instrumentatie.
Tegelijkertijd is er een grote varieteit in nummers, die bovendien vaak met scherpe cuts in elkaar overgaan. Na een openingssequens van vier korte contrasterende stukjes, volgt een wide angle shot ('Sunset in Vermont’) door saxofoon en slagwerk. Is dit nummer, anders dan de titel doet vermoeden, nogal oosters van karakter (een subtiele variatietechniek en het lang voortborduren op een toon, versterkt door een doffe trommel), nummers als 'Boy Hiding in Closet’ en 'Walking With She’ zijn uitgesproken jazzy.
Toch is het meest typerend voor deze cd dat de meeste stukken nauwelijks in een hokje te passen zijn. Ook al zijn er soms echo’s van invloeden, de muziek lijkt zich te hebben losgezongen van specifieke stijlen. Het resultaat is een grote vrijheid van denken, zowel in harmonisch als melodisch opzicht. Klinken grote delen buitengewoon consonant, op onverwachte momenten komen de meest schrille dissonanten bovendrijven. En zo lopen ook tonale en meer atonale passages vloeiend in elkaar over.
Het meest sympathiek is de soberheid van deze stukken. De bezetting is vaak minimaal - sax en slagwerk, contrabassolo, of een simpel geneuried liedje begeleid door handgeklap - en daarbinnen wordt ook niet te veel overhoop gehaald. Rondzwalkende improvisaties komen op deze cd niet voor. Door heel zuinig om te gaan met grote gebaren, kan het kleinste crescendo of de simpele toevoeging van een instrument een groot effect hebben. Een mooi voorbeeld is 'Snarl and Rattle’. Nog afgezien van het prachtige contrast in timbre tussen de warme toon van de sax en het droge hout van de percussie, schuiven beide ritmisch geraffineerd langs elkaar heen, elkaar net wel of net niet rakend. Geleidelijk wordt een climax opgebouwd die uitmondt in een soort kletterende regenbui van de percussie. Even ingetogen is de bassolo 'The Old Country’ van Overwater, waarin hij een subtiele tweestemmigheid suggereert.
Die uiterste eenvoud maakt dat de stukken heel direct en spontaan overkomen. Ook zonder een spoor van ironie. Hoe de cd filmisch werkt is denk ik heel persoonlijk. Je kunt hem makkelijk als abstracte muziek beluisteren. Maar als je je er al een visuele voorstelling bij wilt maken, zal het in ieder geval een zwart-wit film zijn.