Een schotel vol eigen cultuur

WAARSCHIJNLIJK is op een satelliefoto van een willekeurige Nederlandse stad precies te zien in welke wijken veel migranten leven. Hun schotelantennes zouden op de foto enclaves van witte stipjes vormen, vooral daar waar veel Turken en Marokkanen wonen. Want in hun gelederen is het aantal schotels waarmee satellietzenders kunnen worden opgevangen, de laatste jaren explosief toegenomen.

‘Wildgroei!’ roepen stadsbestuurders paniekerig. Turken en Marokkanen kijken enkel nog naar hun 'eigen’ programma’s, denken veel brave burgers. Ali Lazrak, Marokkaans radiomaker bij de NPS, stelde onlangs in de VPRO-gids zelfs dat 'al die schotels een gevaar voor de harmonie binnen de Nederlandse samenleving’ vormen. De schotelantenne als het symbool van de mislukte integratie.
MAAR WAT wordt nu eigenlijk via de satelliet de Turkse en Marokkaanse huiskamers binnengestraald? M. Chaoufi (38). Marokkaan en eigenaar van een kledingzaak in Amsterdam, zapt enthousiast van de ene Arabischtalige zender naar de andere. Hij toont het aanbod van de Eutel-satelliet: Algerian TV (Algerijns), RTM (Marokkaanse regeringszender), ART (Arabisch), Muslim TV (Arabisch), ERT (Egyptisch), ESC (een soort Arabischtalige CNN) en TV7 (Tunesisch). Chaoufi: 'Ik ben gek op Marokkaanse komedie. En ik kijk veel naar nieuwsprogramma’s. Vooral op RTM en ESC. Het is allemaal Arabisch, dus we kunnen alles verstaan. Soms moet je wel goed luisteren, zoals bij Libië. Die taal is een beetje anders.’
Hij zapt naar de Libische zender, waar een muziekprogramma bezig is. Die was hij nog vergeten te laten zien. Hij kijkt er niet vaak naar, want de zender is vooral gericht op het eigen land. Chaoufi: 'Af en toe kijk ik naar het Libische nieuws, want daar vertellen ze tenminste de waarheid. Laatst zeiden ze dat Diana vermoord was. Ze heeft zelf gezegd: als ik met een Arabier trouw, zal ik sterven. Dat mocht niet van de Engelsen. Ik zeg je eerlijk: dat was ook het eerste wat ik dacht toen ik van het ongeluk hoorde.
Vaak kijk ik ’s(avonds laat, als ik van mijn werk kom. Eerst naar de kabel: de herhaling van het Amsterdamse nieuws op AT5 en teletekst op Nederland 3. Om te kijken wat er hier gebeurd is. Dan ga ik naar Libië en dan naar ESC. Die blijft 24 uur in de lucht. De andere zenders stoppen om één uur ’s(nachts. Vanacht heb ik tot vier uur gekeken naar een documentaire over een Amerikaanse moordenaar. Verder een beetje nieuws gezien over Irak. Saddam Hoessein bluft en Amerika doet moeilijk. Als het om grote politiek gaat, moet je niemand vertrouwen. Allemaal spelletjes. Dat heb ik geleerd van die nieuwsuitzending.’
Chaoufi’s vrouw kijkt het liefst naar speelfilms. Vanavond is er weer een, op ART. Een Franse, met Arabische ondertiteling. En ze volgt soapseries op verschillende Arabische netten. 'We kijken ook veel naar informatieve programma’s op de Marokkaanse zenders’, zegt ze. 'Dan kun je bellen met vragen over het geloof, bijvoorbeeld. Over wat je wel en niet mag. Er bellen vaak Marokkanen die in Nederland wonen. Dat zie je onder in beeld staan. Vooral tijdens ramadan is het erg gezellig om met onze kinderen naar Arabische televisie te kijken. We vinden het belangrijk dat zij onze cultuur meekrijgen.’
Azis (12), Chaoufi’s oudste zoon, lacht. De Arabische kinderprogramma’s is hij ontgroeid. Doe hem maar actiefilms. 'Ik volg ze net zo makkelijk in het Nederlands, Engels, Frans en Duits als in het Arabisch’, zegt hij verlegen.
DE SCHOTELVLUCHT heeft nauwelijks iets te maken met het zich afkeren van de Nederlandse cultuur. Uit onderzoek in opdracht van het ministerie van OC&W bleek de aanschaf van een schotelantenne nauwelijks gepaard te gaan met het opzeggen van het kabelabonnement, terwijl dat toch een gemakkelijke manier zou zijn om de schotel (gemiddeld zo'n vierhonderd gulden) in een paar jaar terug te verdienen. Kennelijk wordt de schotel gebruikt als een aanvulling op de Nederlandse zenders, waarop geen enkel volwaardig Turks of Marokkaans programma te zien is. Toen het Amsterdamse televisiebedrijf A2000 het eind 1996 bovendien presteerde om de enige Arabischtalige zender, MBC (in Saoedische handen), van de kabel te halen, ontstond een Marokkaanse run op de schotelproviders.
Veel Turken schaften al eerder een schotel aan om te ontkomen aan de eenzijdige berichtgeving en de dodelijk saaie programmering van de staatszender TRT-int, de enige Turkse zender op het hoofdstedelijke kabelnet. Met name in de stadsdelen Westerpark, Bos en Lommer en Slotervaart/Overtoomse Veld verschenen de schotels bij bosjes aan de gevels. Reden tot paniek bij de stadsdeelbestuurders. Om esthetische redenen, wel te verstaan. Uit een gemeentelijke nota: 'Het gaat hier met name om schotelantennes aan de voorgevel die de gevelcompositie verstoren en om schotelantennes op de voorzijde van het dak, die hinderlijk afsteken tegen de lucht en de heldere daklijn en het daksilhouet in ernstige mate verstoren.’
DE TURKSE FAMILIE Cicek heeft sinds twee jaar een schotelantenne. Davut (22) laat zien wat hij aan Turkse zenders kan ontvangen. De commerciële stations HBB, Euro-D, Show-tv, Interstar, NTV (nieuws), ATV, Kanal 7 en TGRT . Med-TV hebben de Ciceks niet en ze zouden er ook niet naar kijken. 'Te veel politiek in hun programma’s’, zegt Davut. Davuts oom knikt, ook al verstaat hij waarschijnlijk geen woord van wat we zeggen. Hij is nog maar kort in Nederland. Hij brengt ons koffie met koekjes en een schaaltje chips.
Davut is in Turkije geboren, maar leefde daar slechts een half jaar. Ook al heeft hij een Nederlands paspoort, hij voelt zich Turk. Davut: 'Ik kijk Turkse en Nederlandse zenders door elkaar. Soms heb je heel mooie shows op de Turkse kanalen. En programma’s over gebieden en steden in Turkije. Ik wil wat te weten komen over de Turkse cultuur. Ik kijk ook veel naar het nieuws. Het Nederlandse nieuws vertelt heel weinig over Turkije. Je ziet wel veel berichten over Nederland op Turkse zenders. Die zijn helemaal niet zo negatief als je denkt. Natuurlijk werd wel negatief bericht over de brand in de Haagse Schilderswijk. Maar toen bekend werd dat het geen racistische aanslag was, werd dat breed uitgemeten op de commerciële zenders. Op alle zenders zijn speelfilms en kinderprogramma’s. Ik kan het Turkse voetbal volgen. Vanmorgen zag ik nog zo'n koffietijdprogramma en vanmiddag keek ik naar een Amerikaanse vechtfilm op Euro-D.’
Stadsdeel Westerpark besloot actie te ondernemen tegen de gevelvervuiling. Wethouder Ruimtelijke Ordening Peter Mattie: 'Hebben we met de komst van de kabel eindelijk de tv-masten van de daken verdreven, moeten we weer in de slag tegen schotelantennes. Er is sprake van wildgroei. Je ziet schotels op balkons en aan de voorgevel. Soms wel van een meter in doorsnee.’
De gemeente mag het plaatsen van antennes niet verbieden. Dat is in strijd met een democratisch grondrecht: de vrijheid van informatiegaring, vastgelegd in het Verdrag van Rome. Om te tonen dat het bestrijden van de gevelvervuiling haar ernst is, heeft het stadsdeelbestuur alle juridische ruimte gebruikt die ze had. Het bevestigen van een schotel aan de voorgevel is in geen geval toegestaan. Plaatsing op het dak of aan de achtergevel mag wel, als het ding maar niet vanaf de openbare weg zichtbaar is. Elke schotel behoeft een bouwvergunning (à 75 gulden, na aftrek van gemeentesubsidie) én toestemming van de huiseigenaar. Dat zijn doorgaans woningbouwverenigingen, die zo mogelijk nog strenger zijn dan de gemeente. Vooral wanneer ze 'beschadigingen’ aan hun pand vrezen.
De familie Chaoufi heeft het gemeenteoffensief aan den lijve ondervonden. Tijdens de laatste ramadan moesten zij hun schotel missen. 'Dat was niet zo gezellig’, zegt mijnheer Chaoufi. Hij kreeg als enige in de wijk een proces aan zijn broek. Niet van de gemeente, maar van woningbouwvereniging Lieven de Key. Na een boel getouwtrek verwijderde de woningbouwvereniging Chaoufi’s schotel. Daarbij werd kortsluiting veroorzaakt doordat ze de bekabeling doorknipte. Als klap op de vuurpijl kreeg Chaoufi nog een boete van achthonderd gulden wegens het aan de voorgevel bevestigen van zijn 'oog naar Marokko’.
Maar Chaoufi gaf zich niet zomaar gewonnen. Met een paar buren forceerde hij de deur naar de zolder en plaatste hij zijn schotel opnieuw, maar nu op het dak. Onzichtbaar vanaf de straat. Het was hem ten strengste verboden te boren in woningbouwverenigingseigendom, dus de schotel kan elk moment naar beneden donderen. Chaoufi haalt zijn schouders op. 'Als hij valt, is het hún schuld. Ik wil alleen maar mijn cultuur zien.’
IN HET STADSDEEL Slotervaart/Overtoomse Veld is er eigenlijk geen beginnen meer aan, zegt P. Brederode van Bouw- en Woningtoezicht. Hij had op de dag dat ik hem spreek een nota af moeten hebben zake schotelbeleid. Maar hij ziet het niet zitten. Brederode: 'Onze mogelijkheden zijn beperkt. Vooral in de zwarte wijken is het rampzalig. We zijn er buitenspel gezet door de woningbouwverenigingen. Die hebben daar schotels getolereerd. Die krijgen we nooit meer weg.’
De buurt rond de Willem Nakkenstraat is zo'n 'zwarte wijk’. Hier wonen vooral veel Marokkanen en Surinamers, vertelt de imam van de moskee El Oumma. Op veertig woningen tel ik achttien schotels. In de Hart Nibbrigstraat staan er nóg meer. Negenentwintig schotels op veertig woningen. 'Het zijn die buitenlanders, hè, die schotels ophangen’, zegt de mevrouw van het tankstation. Van haar mogen ze allemaal verdwijnen. Ze laat in het midden of ze de schotels of de migranten bedoelt.
VOLGENS INGEWIJDEN heeft de Turkse en Marokkaanse satelliet-tv ook een inhoudelijke schaduwzijde. Radiomaker Ali Lazrak meent dat in het Arabische aanbod nogal wat zenders van dubieus allooi zitten. Lazrak in de VPRO-gids: 'In Tunesië, Saoedi-Arabië en Algerije zijn schotels verboden zodat het publiek geen Europese zenders kan ontvangen, maar zij zenden wel naar Europa uit, zodat je een imam krijgt die allerlei onzin vertelt en mensen op zijn hand probeert te krijgen.’ Maar Chaoufi merkt daar naar eigen zeggen weinig van. Hij heeft niets tegen ongelovigen, verzekert hij.
Ook menig Turkse satellietzender is niet vrij van partijdigheid, leert mij de Turkse journalist Mehmet ülger. De zender MED-tv wordt gebruikt als spreekbuis voor de PKK. De BVD onderzocht de mogelijke financiering van MED-tv door de PKK met inkomsten uit drugs- en wapenhandel. Het station TGRT heeft banden met de MHP (Grijze Wolven), Kanal 7 is verbonden met Erbakans Islamistische Welzijnspartij, ATV houdt het met de islamitische beweging Milli Görüs en TRT-int is doordrenkt van overheidspropaganda.
Davut maakt het weinig uit: 'We willen beter en meer nieuws over Turkije zien. TGRT vind ik de beste nieuwszender. Natuurlijk is er een verband tussen de Grijze Wolven en die zender, maar is dat erg? Toen hun leider Türkesh overleed, heeft de TGRT als enige een dag lang de verkiezing van de nieuwe leider uitgezonden. Maar ik heb zeker niet het idee dat ze me proberen te beïnvloeden.’
We zappen naar Kanal 7, gelieerd aan de Welzijnspartij. De verslaggeefster heeft een hoofddoek om. Davut: 'In Turkije worden meisjes met een hoofddoek niet op de scholen toegelaten. Deze zender wil laten zien dat moslims niet achtergesteld moeten worden. Ze uiten vaak openlijk kritiek op het overheidsbeleid.’
Altun Konuk (28), werkzaam bij de Turkse arbeidersvereniging HTIB, kijkt alleen naar de Turkse zenders zonder duidelijke partijbinding. Ze vindt ook de Turkse commerciële zenders niet volledig onpartijdig. Altun: 'Maar die halen wel veel smerigs naar boven. Euro-D is al een jaar bezig om aan te tonen dat de Turkse staat zich inlaat met de maffia. Waarschijnlijk loopt dat op niets uit, want er zijn veel politieke leiders bij betrokken. Maar ze proberen het tenminste.’
DE AMBTENAREN P.Verboom (Juridische Zaken) en G. den Haan (Bouw- en Woningtoezicht) zijn nauw betrokken bij de anti-schotelmaatregelen in stadsdeel Westerpark. De actie werkt, merken ze. Van de 165 esthetisch onaanvaardbaar geplaatste schotels die juli 1996 in Westerpark werden geteld, zijn er nu nog 45 over. Het is een stuk opgeknapt, vinden ze.
Verboom: 'De meeste mensen verplaatsen de schotel vrijwillig naar de achterzijde. Maar nu krijgen we soms telefoon van mensen die óók dat geen gezicht vinden.’
Den Haan: 'We zullen ongetwijfeld een aantal weigerachtige schotelbezitters overhouden. Misschien komen daar rechtszaken van. Maar tot nog toe zijn we er altijd door overleg uitgekomen.’
Verboom: 'Er zijn een paar voorlichtingsavonden geweest. We hadden te horen gekregen dat de mix Turks-Marokkaans niet zo goed werkte. Dus hielden we eerst gescheiden bijeenkomsten. Later hebben we ze wel bij elkaar gezet en dat ging prima. Maar het duurde allemaal wel lang, met al die vertalingen.’
VOOR WIE SLECHTS Turks of Marokkaans spreekt, is een schotel een godsgeschenk. Davut: 'Voor mijn ouders is de Turkse satelliet echt onmisbaar. ’s(Ochtends kijken ze naar het nieuws. Dan zijn ze weer op de hoogte van wat er gebeurt, ook buiten Turkije. Voor mijn kleine zusje is het andersom. Die komt genoeg in contact met Nederlandse mensen. Zij kan via de satelliet in contact komen met de Turkse cultuur. Mijn ouders vinden het wens geen probleem als ik ’s(avonds naar het NOS-journaal kijk. Als ze iets niet begrijpen, leg ik het ze uit.’
Altun ziet het anders: 'Mensen die geen Nederlands spreken en niet echt meedoen met het Nederlandse leven, klampen zich vast aan de Turkse zenders. De eerste generatie spreekt totaal geen Nederlands en door die zenders wordt het alleen maar erger. Het enige voordeel is dat ze kunnen zien hoe snel alles in Turkije is veranderd. Ze hebben zich vastgebeten in verouderde gewoonten. Misschien leren ze via de satelliet hoe normaal de jongeren hier eigenlijk zijn.’
Volgens Altun houdt satelliet-tv voor de jongere generatie de integratie niet tegen. 'Ik was tien toen ik hier kwam. Ik woon hier achttien jaar. Al acht jaar lang kijk ik naar Turkse zenders en ik spreek hier voor mijn werk veel Turks. Maar toch beheers ik het Nederlands beter.’
MIDDEN IN DE 'zwarte wijk’ Slotervaart/Overtoomse Veld staat café-biljart De Groenteboer. Hier kijkt men Nederland-Turkije gewoon via de kabel, verzekert mij de barman. Aan de toog zitten Kees van der Berg (39, werkloos) en Rob Kater (55, distributeur van een huis-aan-huisblad). Zij vinden het hartstikke gezellig, al die schotels aan de gevels. En de moskee vinden ze een prachtig gebouw.
Van der Berg: 'Je leeft hier in een buurt met veel krulschoenculturen. Logisch dat die mensen naar hun eigen programma’s willen kijken.’
Kater: 'De gemeente moet niet zeuren. Zíj zorgen er toch voor dat die mensen op een kluitje leven? Aan die schoteltjes kunnen de ambtenaartjes mooi zien waar allochtonen wonen. Kunnen ze meteen hun huisvestingsbeleid beter spreiden.’