Kunst & leven - Alles draait om Erik

Een solitaire bij

Erik van Lieshout ‘houdt niet zo van mensen’. Hij trok naar een eiland in een meer in Duitsland in de hoop een tijdje van het podium te kunnen verdwijnen.

Medium insel

Zoals altijd steekt Erik van Lieshout ook in zijn nieuwste film, Die Insel, meteen van wal. Terwijl schokkerige camerabeelden van natuur worden afgewisseld met een stop-motion-animatie van een smurf op een eiland die een bootje aantreft, begint de kunstenaar met zijn typische, hoge stem en Brabantse tongval te ratelen: ‘Verdwijnen op het eiland? Niet aanwezig zijn? En toch, zonder mij kom je nergens. Een film zonder mij is er niet. Het gaat altijd om mij. Het gaat om mij. Nou en? Is toch ook helemaal niet erg dat het om mij gaat? Nee man. Of krijg ik straf? Krijg ik straf omdat het om mij gaat. Van wie dan? Van de kunstpolitie?’

Van Lieshout (1968) maakte Die Insel voor Emscherkunst 2016, een driejaarlijks kunstproject dat plaatsvindt in verschillende steden en in de natuur langs de rivier de Emscher, in het Duitse Ruhrgebied. Als onderwerp koos hij een klein eiland dat is aangelegd in een kunstmatig meer in Dortmund. Hij benaderde het als een potentieel Utopia, als een plek die je kunt bewonen en transformeren. Op het eiland staat een bankje voor passerende zeilers, maar het is strikt verboden om er voor langere tijd te verblijven, in het water eromheen mag niet eens gezwommen worden. In naam der kunst kreeg Van Lieshout echter wel toestemming en dagen achter elkaar verbleef hij samen met zijn tijdelijke assistent Ahmad, een Syrische vluchteling, op het eiland en gebruikte het als zijn atelier – zeer tegen de wil van de lokale bevolking.

De video van ruim een half uur die dit opleverde, zal in het Brusselse centrum voor hedendaagse kunst Wiels te zien zijn in The Show Must Ego On, het eerste overzicht van Van Lieshout in het buitenland. Van Lieshout, begin jaren negentig opgeleid als schilder aan de kunstacademie in ’s-Hertogenbosch en De Ateliers in Amsterdam, geldt in Nederland al jaren als een van de meest toonaangevende kunstenaars. Hij won verschillende prijzen en schopte het in 2011 tot een van de onvoorspelbaarste vpro-zomergasten ooit. Hij nam deel aan talrijke internationale tentoonstellingen en grote kunstevenementen (zoals de Biënnale van Venetië in 2013 en Manifesta in Sint-Petersburg in 2014), maar desondanks is hij buiten ons land nog altijd een stuk minder bekend – waarschijnlijk doordat zijn onderwerpen vaak rechtstreeks voortkomen uit de politieke en maatschappelijke context in Nederland.

Wiels presenteert nu een ruim opgezette totaalinstallatie van video’s, installaties, maquettes en werken op papier die Van Lieshout maakte sinds 2009. De selectie van de werken reflecteert, aldus het persbericht, de pogingen van de kunstenaar om zichzelf uit de schijnwerpers te halen, zich terug te trekken, te verdwijnen. Dat klinkt intrigerend, want Van Lieshout, die weliswaar ook schildert en tekent, manifesteert zich al jaren vooral als een soort kunstvlogger. In zijn uit de losse pols geschoten video’s – die het midden houden tussen documentaire en georkestreerde performance – behandelt hij sociale en politieke thema’s, maar altijd vanuit een radicaal persoonlijke benadering: hij plaatst zichzelf als protagonist in de hoofdrol, infiltreert in een bepaalde omgeving of subcultuur en reageert daar op. Door zijn energieke en ontwapenende persoonlijkheid levert dit heftige, confronterende, maar ook waanzinnig grappige kunst op.

Hij spaart zichzelf daarbij niet. Met een genadeloze eerlijkheid houdt Van Lieshout zijn eigen tekortkomingen als mens en als kunstenaar tegen het licht. Daarbij laat hij ons erg dichtbij komen, zo dichtbij dat het regelmatig ongemakkelijk wordt. In Sex Is Sentimental (2009), de vroegste video in de tentoonstelling, etaleert hij bijvoorbeeld zijn verwarring nadat hij verliefd is geworden op zijn assistente. De verliefdheid zit hem behoorlijk in de weg: ‘Wil ze wéér langskomen. Ik wil gewoon kunst maken!’ Tegelijk is hij door het dolle heen en blijft hij maar zeggen hoeveel seks ze wel niet hebben – op een toon van ‘dat is toch niet normáál?’ Maar de verliefdheid raakt bij hem ook een diepere snaar: hij vraagt zich af of hij evenveel van een mens kan houden als van kunst.

Medium sex 20is 20sentimental

Op een gegeven moment ligt hij hierover naakt in het gras te mijmeren: ‘Weet ik wel wat houden van is? Ja, ik hou van kunst. Het impressionisme, goh wat hou ik daarvan. Monet, Cézanne, geweldig. Maar hou ik ook van de liefde? Nee, ik hou niet zo van mensen.’ De beelden van hemzelf en zijn studio worden zoals vaker in zijn video’s afgewisseld met animaties op basis van tekeningen, handgeschreven teksten en krantenknipsels. Hoe persoonlijk en intiem ook, uiteindelijk is Sex Is Sentimental een zoektocht naar de vraag hoe de liefde een onderwerp van kunst kan zijn.

De video EGO, gemaakt voor de Biënnale van Venetië in 2013, begint met een nogal naïef klinkende intentieverklaring. Vanaf een papiertje leest hij voor: ‘Ik wil heel graag een familiefilm maken. Met mijn familie werken om van betekenis te kunnen zijn voor anderen.’ Zijn jongere broer Dirk, die achter de camera staat, gelooft er geen snars van: ‘Om van betekenis te kunnen zijn voor anderen? Dat is gewoon gelul.’ Twee seconden later bevinden we ons in de keuken van Van Lieshouts vader, want die familiefilm komt er natuurlijk gewoon. En juist omdat zijn bedoeling als kunstenaar zo amechtig klinkt, pakt het geweldig uit. Bijna al zijn familieleden blijken namelijk actief te zijn in de sociale sector. Zijn vader is maatschappelijk werker, zijn zus behandelt psychiatrische patiënten en zijn moeder masseert de voeten van mensen met tuberculose en aids in Tanzania.

‘Het impressionisme, goh wat hou ik daarvan. Monet, Cézanne, geweldig. Maar hou ik ook van de liefde?’

Van Lieshout ziet zichzelf als een solitaire bij. Hij reist met zijn moeder mee naar Afrika, maar daar aangekomen weet hij niet hoe hij het er in ‘deze verschrikking’ een week vol zou moeten houden. Hij richt zijn camera op een kakkerlak die in zijn kamer rondloopt: ‘Wat zijn die mooi, dat wist ik helemaal niet.’ Even lijkt het erop of hij de almachtige vinger Gods herkent in de anatomie van een kakkerlak, om natuuronderzoeker Jan Swammerdam te parafraseren. Maar of dat nou de rol van de kunstenaar zou moeten zijn? Het ontdekken van het schone te midden van bittere ellende? Behalve met familieleden discussieert Van Lieshout met verschillende andere mensen over religie, plicht en schuld, geld en barmhartigheid, waardoor EGO uitmondt in een vorm van publieke boetedoening.

Het politieke potentieel, of juist het onvermogen, van de kunst staat in alle videowerken van Van Lieshout centraal – ook wanneer hij de problematiek van asielzoekers als uitgangspunt neemt, zoals bij Dog (2015), dat op twee schermen wordt geprojecteerd. Het is een onderwerp dat hem flink bezighoudt, en waar hij als inwoner van Rotterdam regelmatig mee geconfronteerd wordt. Via zijn broer Bart kwam hij in aanraking met uitgeprocedeerde asielzoekers die steun zochten bij stichting ros, het Rotterdams Ongedocumenteerden Steunpunt. Hij raakte met ze in gesprek en filmde ze tegen een kleine vergoeding van vijftig euro. Het leverde intense, hoewel ook enigszins voorspelbare beelden op, van bijvoorbeeld een man uit Sierra Leone die bij een kopje koffie in een café zijn woede uit over de ind.

Interessant is dat Van Lieshout ook contact zocht met de weldoeners van de andere kant. De mensen achter ros, maar ook een groepje activisten dat elke zondag naar toen nog detentiecentrum Zestienhoven toog, om te zwaaien naar de asielzoekers die daar vast zaten. Ondertussen toont Van Lieshout hen zijn voorbereidingen voor een herdenkingsperformance voor Aleksandr Dolmatov, de Russische raketgeleerde en oppositiepoliticus die zelfmoord pleegde in een detentiecentrum in Rotterdam, nadat hij door een vergissing te horen had gekregen dat zijn asielaanvraag was afgewezen en hij zou worden teruggestuurd naar Rusland. Beide partijen – de asielzoekers en hun ondersteuners – komen gelijktijdig aan het woord, wat een kakofonie oplevert van hevig contrasterende emoties.

‘Van Lieshout kiest geen partij’, schreef Time Out New York naar aanleiding van Van Lieshouts grootschalige collages, tekeningen en schilderijen van protestacties, die vorig jaar te zien waren in de New Yorkse Anton Kern Gallery, en nu ook in Wiels. Riot en After the Riot (2014-2015) heet deze reeks werken op papier, gemaakt met houtskool, inkt en felgekleurd kleefvinyl. Ze zijn gebaseerd op krantenfoto’s van protestacties van Pegida en andere rechts-nationalisten, zoals je ze op verschillende plekken in Europa ziet. In de rauwe, expressieve werken concentreert Van Lieshout zich vooral op het rumoer, op het geschreeuw – iedereen roept om zijn eigen vorm van vrijheid, om hoorndol van te worden.

Dat is ook wat er gebeurt in Die Insel. Van Lieshout hoopt op het eiland een tijdje te kunnen verdwijnen, vrij te zijn, verlost van de maatschappij en de kunstwereld die altijd maar van alles van hem verwacht. Maar dat blijkt niet mee te vallen, zoals hij zelf in de eerste minuut al zegt. De paradox is natuurlijk dat zijn aanwezigheid op het verlaten eiland hem extreem zichtbaar maakt. Van alle kanten houdt ‘men’ hem angstvallig in de gaten.

En al snel wordt er geklaagd. Op een gegeven moment koopt Van Lieshout voor zeventig euro een foto van drie bewapende Arabieren in een woestijn, die bij iemand in Dortmund voor het raam hangt. Gemaakt door een homoseksuele gymnasiumleraar die tijdens zijn leven de hele wereld over reisde. Hij plaatst de foto op een stapel stenen en een passerende zeiler ziet er een geweld verheerlijkend monument in. En hij is niet de enige die Van Lieshouts goede bedoelingen niet vertrouwt en hem weg wil hebben van het eiland.

Wat na verschillende klaagmails aan de gemeente en Emscherkunst uiteindelijk ook lukt: Van Lieshout moet weg. Pissig als hij hierover is, pakt hij het bankje dat er staat met kippengaas in en bedekt het volledig met planten waardoor het opgaat in de natuur. Vervolgens bouwt hij een camouflagepak voor zichzelf – eindelijk is hij uit het zicht verdwenen, voor even echt onzichtbaar. De camera wordt in een doos van doorzichtig plastic gestopt en in het water gelegd. Hij drijft op het water, van het eiland weg, blijft doorfilmen, maar zonder geluid. Na al het hardop gepeins van Van Lieshout, zijn gefoeter op de klagers, zijn grappig-wrange anekdotes over wat Ahmad allemaal meemaakte nadat hij net in Duitsland was gearriveerd – na die een half uur durende stream of consciousness is het voor het eerst stil.

Langer dan een minuut duurt het niet. Dan klinkt luid het akelige digitale geruis van een camera die aan het verdrinken is. Hij wordt blijkbaar net op tijd gered, want het opgenomen beeld is er nog. Net als Erik van Lieshout zelf, gelukkig maar.

Erik van Lieshout, The Show Must Ego On, 30 september 2016 t/m 8 januari 2017, Wiels, Brussel; wiels.org


Beeld: (1) Die Insel, (videostill), 2016, HD film, kleur, geluid, 37 min. (Courtesy of the artist en Emscherkunst, Dortmund); (2) Sex Is Sentimental, (videostill) 2009, HD film, kleur, geluid, 21 min. (Courtesy of the artist en Annet Gelink Gallery, Amsterdam)