Een terugblik op 2020

De paradox is dat de kwaliteitsjournalistiek bloeit, maar dat tegelijkertijd het wantrouwen tegen wat smalend de mainstream media is gaan heten alleen maar groeit. Wij kunnen het niet iedereen naar de zin maken.

Het is inmiddels een bescheiden traditie geworden: De Groene leest… De Groene, redacteuren die aan het eind van het jaar de verhalen ophalen die hen in het bijzonder zijn bijgebleven en Jan Postma die dat onnavolgbaar aan elkaar schrijft. Het is heel mooi om op de valreep een aantal verhalen opnieuw in de etalage te zetten, maar het lijkt mij tegelijkertijd zinvol om stil te staan bij wat wij als redactie hebben beoogd. Om onze lezers een evaluatie van het afgelopen jaar te presenteren, al is het maar in heel grote lijnen. Het gaat daarbij niet zozeer om de hoogtepunten, maar om de zwaartepunten.

Het was natuurlijk het jaar van corona, en wij hebben daar op allerlei manieren – onderzoekend, verslaggevend en duidend – over geschreven. Toen de pandemie Nederland bereikte gooide onderzoeksplatform Investico het roer om: het ging zich voor een deel richten op korter lopend onderzoek naar hoe de coronacrisis hier werd aangepakt. Het leidde onder veel meer tot onderzoeksverhalen over het RIVM en het Nederlandse vaccininstituut, de GGD’en en de commerciële testlaboratoria, de kans op een zoönose hier te lande en het ministerie van VWS. Dat laatste stuk stond in het laatste nummer van dit jaar en was, om met de beeldspraak van Rutte en De Jonge te spreken, de hamerklap op het beeld van de gebrekkige crisisaanpak. Geen visie, geen regie, geen plan, was de genadeloze conclusie. Het is een beeld dat uit veel van het corona-onderzoek oprijst: door een fatale combinatie van decentralisatie, vermarkting en bezuinigingen piept en kraakt het Nederlandse zorgsysteem als de gewone gang van zaken wordt doorbroken.

Door de al dan niet intelligente lockdowns was het moeilijk werken. Het hart van De Groene wordt gevormd door de redactie, en het permanente gesprek dat wij met elkaar voeren over de wereld en hoe daarover te berichten. Dat gesprek werd flink bemoeilijkt doordat we niet collectief bij elkaar konden komen. Elektronisch vergaderen is een lapmiddel, en zelfs de bijeenkomsten in de doopsgezinde kerk een paar panden verderop, die we in het najaar belegden, waren behelpen, want hoe groot de opluchting ook was dat we elkaar konden zien, in een kerk is alles toch plechtiger, en verdwijnt de ongedwongen vrijmoedigheid van onze gewone vergaderingen. Met die hindernis zette de redactie zich toch aan een verhaal over corona in Nederland waar vrijwel alle redacteuren aan meewerkten. In februari begonnen we met het volgen van betrokken autoriteiten, wetenschappers en medici, uitmondend in een soort collectief dagboek van de eerste golf. Een vorm van eerste geschiedschrijving terwijl de geschiedenis zich nog aan het ontrollen is.

Luister naar De Groene

In De Groene Amsterdammer Podcast interviewt Kees van den Bosch deze week Groene-hoofdredacteur Xandra Schutte over het journalistieke jaar 2020. Onze podcast is elke vrijdagochtend gratis beschikbaar via groene.nl/podcasts en via de andere bekende podcastkanalen.

Daarbij hadden we het geluk dat wetenschapsjournalist Jop de Vrieze dit jaar in feite als redacteur functioneerde. Hij schreef vanaf 5 februari meer dan twintig uitstekend geïnformeerde stukken over Covid-19, waarvoor hij te rade ging bij een uitgebreid netwerk van binnen- en buitenlandse wetenschappers, daarbij heen en weer slingerend tussen verhalen over het groeiende inzicht in het virus en over de aanpak ervan. Als het om het laatste gaat, zijn zijn bijdragen te lezen als een pleidooi voor transparantie en doortastendheid, zoals in zijn evaluatie van de eerste golf, waarin hij reconstrueert hoe het gevoel van eenheid dat er aanvankelijk in Nederland was afbrokkelde naarmate de epidemie langer duurde.

De groeiende polarisatie die rond de coronacrisis ontstond, was onderwerp van onderzoek binnen ons zwaartepunt Data & Debat, dat dit jaar goed op gang kwam. Het gaat daarbij om inzicht naar hoe het debat rond gevoelige thema’s verloopt, met name op sociale media, waarbij we met universitaire partners als de Utrecht Data School en de Universiteit van Amsterdam grote databestanden onderzoeken. Juist op sociale media neemt het complotdenken een grote vlucht, zoals blijkt uit het onderzoek naar de ‘coronacomplotten’, waarin Rosa van Gool en Coen van de Ven op zoek gingen naar de ‘patiënt nul’ en de ‘superspreaders’ van ‘alternatieve’ denkbeelden over het virus.

Omdat de mens een betekenisgevend wezen is, en De Groene een blad is dat niet alleen graag ruimte geeft aan duiding, maar ook reflecteert op de betekenisgeving van anderen – niet voor niets publiceren we wekelijks een stevig essay – wijdden we het afgelopen jaar ook veel stukken aan de invloed die corona zou kunnen (en misschien zelfs zou moeten) hebben op de wereld. Dat konden bemoedigende beschouwingen zijn over hoe de pandemie de strijd tegen klimaatverandering de wind in de rug zou kunnen geven of een eind zou kunnen maken aan het voortrazende hyperkapitalisme, zoals in het essay dat Philipp Blom speciaal voor ons schreef, waarin hij voorziet dat de coronacrisis voor niets minder dan een paradigmawisseling zal zorgen, vergelijkbaar met de omslag in het denken die de grote aardbeving van Lissabon in 1755 veroorzaakte. Het konden ook somberder vooruitzichten zijn, zoals die van Abram de Swaan in een essay waarin hij mei 2020 vergeleek met mei 1940. De pandemie gecombineerd met een aanstaande economische recessie en het broeiende rechts-populisme kan evengoed aanzetten tot een catastrofe.

Overigens publiceerden we tijdens de eerste lockdown, toen we opeens beduusd en overvallen door het virus thuis zaten, ook een paar bijzondere series die alleen online verschenen. Mira Feticu moest tijdens de lockdown onvermijdelijk denken aan haar jeugd in dictatoriaal Roemenië. Filosoof en jurist Martijn Stronks schreef zijn colleges over moderne mobiliteit uit; een thema dat een pijnlijke actualiteit had toen vrijwel de hele wereld op slot ging. Als het om nieuws, blogs en bijzondere series gaat, maken wij steeds meer gebruik van de site.

We brachten uiteraard niet alleen onderzoeken rond de coronacrisis, we onderzochten de meest uitlopende thema’s – terzijde: we publiceerden in 2020 meer onderzoeken dan ooit op jaarbasis. De nodige onderzoeken haakten in op een van de andere grote thema’s van het afgelopen jaar: de stikstofcrisis en klimaatverandering. Andere onderzoeksverhalen gaven juist zicht op onderbelichte thema’s, zoals dat naar de wereldwijde handel in siervissen en de ecologische schade die die veroorzaakt, dat naar de gevolgen van de mondiale oorlog om zand en de rol die Nederlandse baggeraars daarbij spelen en dat naar minderjarige meisjes in Amsterdam die slachtoffer zijn van uitbuiting en geweld. Het zijn onderzoeksverhalen zoals we die graag publiceren: ze openen een wereld en helpen die beter te doorgronden, geven eerder zicht op structurele ontwikkelingen en misstanden dan op een incidenteel schandaal. Ze hebben, zou je kunnen zeggen, een essayistische inzet.

Regelmatig halen onze onderzoeken ook andere media en worden er Kamervragen over gesteld. Bij de producties van Investico is dat vrijwel standaard het geval, omdat daarbij altijd samenwerkingspartners worden gezocht. Het onderzoek van de Investico/Groene-masterclass naar de vele stalbranden belandde zo bijvoorbeeld ook in Trouw en De Stentor en het nieuws werd ook gebracht door onder meer nos.nl, nu.nl, Nieuwe Oogst en Boeren Business. De SP en D66 stelden Kamervragen. Het onderzoek dat De Groene en Investico samen deden naar de grootste stikstofuitstoters kreeg massaal aandacht in het NOS Journaal, Radio 1 Journaal, Met het oog op morgen, bij BNR, Powned, de Volkskrant, NRC, De Telegraaf, AD, Elsevier en vele regionale media. In het Kamerdebat over de stikstofmaatregelen werd het onderzoek regelmatig aangehaald.

Ook bij zelfstandige Groene-onderzoeken stuiten we regelmatig op nieuws. Zo onthulden Casper Thomas en Coen van de Ven dit najaar dat Forum voor Democratie een partijbijeenkomst organiseerde op de Amerikaanse ambassade in Den Haag, met als gastheer ambassadeur Pete Hoekstra. De uitnodiging werd verstuurd door de fundraiser van FvD. Dit staat volgens deskundigen op gespannen voet met internationale verdragen. Het nieuws werd niet alleen overgenomen door vrijwel alle Nederlandse media, maar ook door The New York Times en The Washington Post. In het Amerikaanse congres wordt nu wetgeving voorbereid om dit soort partijpolitieke bijeenkomsten op ambassades te verbieden.

De aandacht voor wat ik gemakshalve maar de structurele actualiteit noem, hebben wij bij voorkeur ook in onze buitenlandjournalistiek. De beste voorbeelden daarvan het afgelopen jaar waren Marijn Kruks diepgravende verhaal over Viktor Orbáns illiberale staat en Hongarije als toevluchtsoord voor rechts-nationalistische denkers en Marjon van Royens bloedstollende reportage over de ontbossing in de Amazone. En we waren gezegend met een heuse correspondent in Washington, onze redacteur Casper Thomas, die in een hele reeks verhalen de verscheurde ziel van trumpiaans Amerika blootlegde, zoals in zijn ijzersterke verhaal over hoe Donald Trump van zijn politieke macht een verdienmodel maakte.

Het afgelopen jaar zetten we ook serieus in op een genre dat eerder maar mondjesmaat door ons beoefend werd: het profiel. We profileerden politici en denkers, schrijvers en activisten; van dokter van de ziel Gustav Jung tot Stephanie Kelton, de Amerikaanse econome die betoogt dat overheden geen schulden kunnen hebben, van de Surinaamse schrijver en verzetsstrijder Anton de Kom tot de Syrische mensenrechtenadvocaat Anwar al-Bunni, die in Duitsland uitgeweken Assad-getrouwen helpt vervolgen, van Sir David Attenborough die zich tot klimaatactivist ontpopte tot de Caribisch-Amerikaanse dichter en essayist Audre Lorde die in tijden van Black Lives Matter weer uiterst actueel is. Het profiel is veelal een inspirerend antidotum tegen de somberheid die het berichten over veel grote thema’s met zich meebrengt: we kunnen er denkers en doeners in uitlichten die zich, soms tegen de klippen op, tegen de-wereld-zoals-zij-is verzetten.

Een ander genre waar we dit jaar meer werk van maakten, is het ‘boekenessay’ als openingsstuk van Dichters & Denkers. Daarbij krijgen schrijvers en critici de ruimte dieper te reflecteren op nieuwe boeken, een aantal boeken in samenhang te bespreken of een heel oeuvre onder de loep te nemen. Arnon Grunberg schreef zo over W.G. Sebald en Ischa Meijer, Maaike Meijer stond stil bij nieuwe boeken van Frank Koerselman en Bart Vieveen over het patriarchaat, dat volgens haar nog lang niet is ontmanteld en analyseerde het intermannelijk geweld in het werk van Wessel te Gussinklo, Ruud Welten schreef een mooie beschouwing over waarom vooral ook mannen Simone de Beauvoir moeten lezen en Sanne Bloemink nam een aantal boeken onder de loep over ‘de diepe tijd’.

Als redactie denken we na over de grote thema’s waar we ons over willen buigen – van klimaatverandering, de toekomst van de landbouw, migratie, de groeiende ongelijkheid, de stand van de democratie tot de opmars van het complotdenken – maar we laten ons ook graag verrassen door verhalen die worden ingegeven door een persoonlijke ervaring. Door essays in de traditie van Montaigne, die ook altijd de eigen ervaring als uitgangspunt nam voor zijn ‘probeersels’ – een genre dat vaak ook verknoopt is met dat wat de wereld beroert. Terwijl de wereld in het teken stond van antiracismeprotesten werd Oscar Bouwhuis overspoeld met spijtbetuigingen van oude bekenden over hun onbedoelde racisme; in zijn essay vraagt hij zich af wat hij moet met die getuigenissen van ‘witte schuld’. Tweede-Kamerlid Kathalijne Buitenweg is ongetwijfeld zelf ook onderwerp geweest van intimidatie en bedreigingen op sociale media; ze schreef een beklemmend en moedig essay over de haat die met name vrouwelijke politici over zich heen krijgen. Onze redacteur Rasit Elibol schreef een van de mooiste essays van het afgelopen jaar, over de ambivalentie waarmee hij zijn Turkse paspoort inleverde.

Of het nu om essays gaat, onze verslaggeving of onze onderzoeksverhalen: wij steken er veel tijd in, in het geval van onderzoeken niet zelden maanden, en we gaan daarbij altijd zo nauwgezet, zorgvuldig en onbevooroordeeld mogelijk te werk. De paradox is dat de kwaliteitsjournalistiek bloeit – door de coronacrisis stegen de oplagen van de kranten en bereikten ook wij een record van dertigduizend betalende abonnees – maar dat tegelijkertijd het wantrouwen tegen wat smalend de mainstream media, kortweg MSM, is gaan heten alleen maar groeit. Ook wij krijgen brieven van lezers die ons verwijten niet kritisch over de pandemie te schrijven of die ons voor de voeten werpen dat wij complotdenkers al te makkelijk wegzetten. Wij kunnen het niet iedereen naar de zin maken. Onze kritiek op het coronabeleid is een andere dan sommige lezers willen lezen. Wij proberen mensen die in complotten geloven op een faire manier aan het woord te laten, willen hun drijfveren ook echt begrijpen, maar kunnen ons veelal niet vinden in hun denkbeelden.

Nauwgezetheid, zorgvuldigheid en fairheid, dat is wat we als antwoord op de kritiek kunnen bieden. Het komende jaar zullen we ons inzetten nog transparanter te zijn over hoe onze journalistiek tot stand komt en wat onze bronnen zijn. Investico publiceert al standaard geannoteerde versies van zijn onderzoeksverhalen op de eigen site, dat willen wij ook gaan doen. Zo kunnen lezers eenvoudig zien op welke bronnen onze onderzoeksverhalen berusten. Bij onze Data & Debat-verhalen plaatsten we al geregeld uitgebreide uiteenzettingen over hoe het onderzoek tot stand is gekomen op onze site; waar mogelijk zullen we dat ook intensiveren. Tijdens de gesprekken die Kees van den Bosch, zelf van huis uit onderzoeksjournalist, in de Groene-podcast met onze journalisten voert, gaat het ook altijd over de making of van stukken. En hopelijk is het in de loop van dit jaar ook weer mogelijk dat wij, journalisten en lezers, elkaar ook in levenden lijve kunnen treffen op avonden die we organiseren voor een goed gesprek over de turbulente wereld waar we nu in leven.