Turkije en de EU

‘Een Turk wordt nooit gelukkig als hij moet leven als een Duitser’

Het perspectief van het EU-lidmaatschap heeft Turkije meer democratie en mensenrechten gebracht. Maar de immer brandende exitlamp maakt de Turk schizofreen. De frustratie is overal, van de premier tot de monteur.

Emre heeft de hele nacht niet kunnen slapen. Of heet hij vandaag weer gewoon Nesemi? Twee dagen geleden, vrij laat in de nacht, toen hij zich had overgegeven aan het heilige glas en van zijn raki nipte, wilde hij met de naam Ahmet aangeduid worden. Je weet het nooit met hem. Hij kan vandaag blut zijn, een maand later is hij de trotse eigenaar van een Audi 4. Zoals zijn vaderland heen en weer gaat tussen oost en west, rijk en arm, de preken van de imam en de blote vrouwen op de televisie, zo rolt hij ook van de ene maand van voorspoed naar de andere maand van faillissement. Als hij lacht veranderen zijn ogen achter de brillenglazen in sterretjes.

‘Kaas’, roept hij opeens. 'Nederlandse kaas is zo duur in Turkije. Kun je niet op internet uitzoeken voor hoeveel we kaas kunnen kopen daar bij groothandelaren? Als je met een mooie prijs komt, hoef je je geen zorgen te maken over klanten in Turkije.’

Emre is geen man die plannen op de lange baan schuift. Dezelfde dag gaat hij naar eventuele kaasimporteurs. Hij belt op, het is inmiddels elf uur in de nacht. 'Kaas is niet zo interessant. Kun je achterhalen wat de prijs van roomboter is?’

Een dag later - het roomboterproject is inmiddels ook van de baan - komt er een flashback, verteld door de jonge zakenman zelf. Een terugblik naar een tijd waarin hij gewoon Nesemi heette en niet anders: 'Mijn moeder heeft me met zoveel liefde opgevoed. Die vrouw leeft voor de drie kinderen die ze heeft. Toen ik interesse kreeg voor meisjes dacht ik dat alle vrouwen net als mijn moeder waren. Een foute inschatting. Vrouwen werden mijn ondergang. Ze hebben mij uitgezogen.’

De ene vrouw vond dat hij geen snor moest dragen omdat dat zo boers was. Een andere vond dat Nesemi niet zoveel aandacht moest geven aan zijn familie en zijn tijd beter kon besteden aan elitaire mensen in betere kringen. Hij moest een betere auto hebben, niet vloeken, veel geld besteden aan zijn kleren, nog meer geld besteden aan de desbetreffende vrouw en uiteindelijk moest hij ook zijn naam, de naam die hij van zijn lieve mama had gekregen, veranderen. Nesemi werd door zijn tweede verloofde omgedoopt tot Emre, een modernere naam. Emre kon aan zijn nieuwe leven beginnen.

Dat het nieuwe leven met de naam Emre niet zo goed uitpakte, daar komt hij nog op terug. Eerst zijn houding jegens de plannen van Turkije om lid te worden van de Europese Unie. 'Ik ben tegen’, zegt hij gedecideerd. 'Turkije moet puur blijven. Kijk maar naar de dorpen in de omgeving van Ankara. Naarmate de stad groter werd en de grond in die dorpen in waarde steeg, zijn de boeren van karakter veranderd. Geld heeft hen in monsters veranderd. Ze konden niet omgaan met de rijkdom die ze nooit hadden gekend. Weg was de naïviteit die hen ooit sierde. Wanneer ik geld heb, verander ik ook ineens. Dan krijg ik ineens kapsones.’ Hij lacht.

Het is nog te vroeg voor raki. We drinken bier. Hij kijkt terug op een periode van twee jaar waarin zijn arme ziel overgeleverd werd aan de krachten van zwarte magie. Het is mistig in Istanbul, de wind doet de bladeren van de bomen ruisen, een bedelende vrouw huilt om kleingeld en Emre vertelt over magische krachten die zo sterk zijn dat hij twee jaar lang niet in staat was tot seks. Het bier is heerlijk.

'Weet je wat dat kreng heeft gedaan?’ vraagt hij. 'Ze heeft een paar druppels van haar menstruatiebloed in mijn drank gedaan. Tegen dit soort zwarte magie is geen enkele man opgewassen. Ze was woedend omdat ik het uit wilde maken. Om me te straffen wilde ze me impotent maken. Het is haar twee jaar lang gelukt. Gelukkig ben ik ervan af, vraag niet hoe.’

Soms gaat het buitengewoon goed met de zaken. Deze goede periodes worden zonder uitzondering gevolgd door periodes van enkele maanden waarin hij alles kwijtraakt. Door het losbandige leven dat hij leidt maakt hij zijn geld telkens weer in snel tempo op. En nu heeft zijn moeder besloten dat hij echt moet trouwen. Hij is het ermee eens. Maar de toekomstige echtgenote moet wel een Russin zijn. 'Ze zijn mooi en ik heb gehoord dat ze perfecte huisvrouwen zijn’, vertelt hij.

Hij weet waarom de Russische vrouwen wel puur kunnen blijven en de Turkse niet. 'Turken willen te graag Europeanen imiteren. Wanneer Turkije bij de Europese Unie komt, wordt het helemaal erg. Dan gaat het met Turkije als met de boeren in de nabije omgeving van Ankara. Ik word ziek van al deze mensen die bewondering hebben voor alles wat met Europa te maken heeft. Rusland heeft geen plannen om zich bij de EU te voegen, dus zijn de mensen daar nog steeds zichzelf’, stelt hij.

Hij staat op. Veel tijd heeft hij niet vandaag. Financieel gaat het niet zo goed de laatste tijd. Hij heeft zelfs geld moeten vragen van zijn moeder. Het wordt weer eens tijd dat hij een paar goede projecten ontwikkelt. Wachtend op de rekening zegt hij: 'Kijk maar naar mij. Al die meisjes waarmee ik iets had, wilden mij veranderen. En ik heb mijn best gedaan om te veranderen. Ben ik er gelukkig mee geworden? Nee. Het is hetzelfde met Turkije in de EU. Turken zijn anders dan de Europeanen. Een Turk wordt nooit gelukkig als hij op dezelfde manier moet leven als een Duitser.’

Nog even voor de duidelijkheid. Vandaag heet hij Ahmet. De eigenaar van het textielbedrijf met wie hij vandaag een zakengesprek heeft, blijkt vijf keer per dag te bidden. Een religieuze naam komt dan altijd goed van pas. Nesemi Ahmet wil dit jaar namaakkleren van bekende merken voor flutprijzen aan buitenlandse toeristen verkopen.

Nesemi Ahmet is de perfecte belichaming van zijn land. Zelfs met zijn plan om ooit een Russische aan de haak te slaan symboliseert hij een groot deel van de bevolking dat schoon genoeg heeft van de 'arrogante’ EU en dagdroomt over een unie met Rusland waarin de Turken wel met open armen worden ontvangen.

Elk statement van Nicolas Sarkozy, die Turkije liever arm dan rijk is, is een mokerslag voor de Turk. Elke keer als Angela Merkel rept over een geprivilegieerd bondgenootschap met Turkije, waarmee het volledige EU-lidmaatschap van Turkije van de baan zal zijn, haalt zij het bloed van de Turken onder hun nagels vandaan. De traagheid van de gesprekken die in 2005 zijn gestart spreekt boekdelen. De EU-landen, in het bijzonder Frankrijk, blokkeren het afsluiten van de hoofdstukken waar men klaar mee is. Het openen van nieuwe hoofdstukken wordt eveneens tegengehouden. De reis van Turkije richting EU lijkt op een beklimming van de Mount Everest waarbij de bergbeklimmer door zijn begeleider aan zijn voeten naar beneden wordt getrokken.

Het percentage Turken dat voorstander is van het EU-lidmaatschap is de laatste jaren geslonken tot 45. Voorheen was zeventig procent van de bevolking fervent voorstander. Degenen die het proces wel nog steeds een warm hart toedragen zullen na het laatste rapport van het Europees Parlement in aantal nog meer afnemen. Het parlement schuift in de kwestie-Cyprus de hele verantwoordelijkheid van de impasse op het eiland in de schoenen van Turkije. Zonder erbij stil te staan dat het Turkse deel van het eiland wel voor het VN-plan van Kofi Annan heeft gestemd. De hereniging is in 2004 door de grote meerderheid van de Grieken tegengehouden.

De Turkse premier kon zich derhalve tijdens een lunch met de ambassadeurs van de EU-landen niet meer inhouden en verhief zijn stem: 'Is de Europese Unie soms blind geworden? Hoe kunnen ze met zo'n rapport komen? Dit heeft niets met rechtvaardigheid en eerlijkheid te maken.’ Het was alsof premier Tayyip Erdogan al zijn frustraties van de afgelopen vijf jaar bij elkaar had verzameld om tijdens die lunch te ontploffen. 'Ooit zullen de EU-landen ons begrijpen, wanneer ze ook behoefte hebben aan die rechtvaardigheid die ze ons niet gunnen’, zei hij met trillende stem.

De boosheid en frustraties over de houding van de EU zijn in elke straat, in elk huis in Turkije te vinden. Maar dat diezelfde 'onuitstaanbare’ EU, alleen al met haar gesprekken over lidmaatschap, een ander land heeft gemaakt van Turkije, dat moet ook gezegd. Zonder echt moeite te doen, zonder dat het misschien de bedoeling was, heeft de EU met de toezegging op papier een wonderbaarlijke energie teweeggebracht in het meest westerse moslimland. Met de wind van de EU in de rug hebben de Turkse democraten overwinning op overwinning behaald. Een land waar duizenden mensen werden gefolterd door de politie en de militairen, waar de doodstraf nog gold, waar duizenden onschuldige Koerden op straat door veiligheidsmensen werden doodgeschoten, waar de generaals achter de schermen het land regeerden en immer de stank van een nieuwe militaire staatsgreep in de lucht hing, heeft plaatsgemaakt voor een land waar het debat nog nooit zo vrij is geweest, waar generaals die coups planden achter de tralies belandden en waar de Koerden niet meer op straat worden doodgeschoten door geheime krachten binnen de staat.

Het nieuwe, aangenamere land is mogelijk geworden doordat niemand, zelfs de generaals niet, het aandurfde om het EU-proces te laten stokken. Een te grote verantwoordelijkheid die niemand op de schouders durfde te tillen.

Het nieuwe probleem is dat dezelfde EU ook een democratischer, vrijer en liberaler Turkije blijft tegenwerken. De Turkse frustratie moet ongeveer dezelfde zijn als die van de allochtone jongeren die vanwege hun huidskleur of achtergrond voor de deur van nachtclubs en discotheken worden weggestuurd door racistische uitsmijters.

De frustratie is overal. Op de televisie, op de universiteiten, in de kleine buurtwinkels, in de autogarage… Ook op deze koude vrijdag hangt er mist boven de stad. Alle klanten van de garage hebben de mist getrotseerd, ze hebben de weg naar de automonteur gevonden en nu willen ze dat hun auto’s weer als vanouds rijden. Een van de klanten zegt opeens tegen de man met een bekend gezicht: 'Lukt het nog met de oplichterij?’ Het is alsof een opa zijn ondeugende kleinkind met een kwade stem corrigeert. De acteur speelt zijn rol in de sitcom blijkbaar zo goed dat de gewone man op straat hem aan normen, waarden, ethiek en geweten doet herinneren. De bekende Turk schudt geïrriteerd het hoofd. De monteur grijpt in om zijn vaste klant te redden: 'Ome Mahmut, meneer Musa is een toneelspeler. Hij speelt de oplichter. In het echt is hij heel anders.’ Ome Mahmut zegt niets meer, maar hij houdt zijn wenkbrauwen gefronst.

Drie mannen duwen een auto voor de garage. De auto is van het binnenlandse merk Anadol (Anatolië). De monteur, die alleen Volkswagens repareert, kijkt vreemd op van deze roestbak uit de jaren zeventig. De eigenaar van de Anadol is buiten adem van het duwen. Met een ouderwetse zakdoek veegt hij het zweet van zijn voorhoofd en zegt op smekende toon: 'Ik heb hier rondgevraagd. Ze zeiden dat u de enige monteur bent die deze auto weer aan het rijden kan krijgen.’ De monteur zet zijn hulpjes op de andere auto’s die allemaal nieuw zijn en makkelijk te verhelpen mankementen vertonen. Zelf gaat Mehmet Cengiz aan de slag met de Anadol.

Het kamertje naast de garage doet dienst als wachtkamer voor de eigenaars van de auto’s. Een gepensioneerde kolonel schreeuwt: 'Drie maanden, slechts drie maanden heb ik nodig om dit land op het niveau van Europa te brengen. Alle rijke Turken zou ik bij me roepen en ik zou 25 procent van hun bezittingen als overheid opeisen. Degenen die weigeren hang ik op. Als je een paar van die weigeraars ophangt staan de anderen in de rij om het geld te overhandigen. Dan is Turkije zo rijk dat we tegen de Europese Unie kunnen zeggen: “Rot op met je eisen, ik hoef jou helemaal niet.”’

De anderen in de kamer zijn net soldaten die de preek van de kolonel tot het einde moeten aanhoren. Als de hulpjes de olie en het luchtfilter van de Bora hebben ververst en vervangen en de kolonel is vertrokken, nemen de bedeesde mannen in het kamertje met veel meer plezier slokjes van hun thee. Lang leve de democratie en de vrijheid van meningsuiting.

Mehmet Cengiz haalt allereerst de radiator van de Anadol eruit. Die zit vol met gaten.

Een man met blonde snor, gebogen rug en reusachtige handen begint te praten: 'Denken jullie nou echt dat de Europese Unie Turkije als lid zal accepteren? Ze houden jullie voor de gek. En jullie zijn zo naïef dat jullie in dat soort sprookjes geloven. Ik kom uit Duitsland. Ik weet het verschil tussen Duitsland en Turkije. Vergeet het maar. Turkije zal nooit lid van de Europese Unie worden.’ De woorden van de gastarbeider uit Keulen zorgen voor een bedrukte sfeer in het kamertje. Wie kan het beter weten dan deze man, die dertig jaar in het hart van Europa heeft gewoond en daar nu als buschauffeur werkt?

Mehmet Cengiz zegt, terwijl hij met de Anadol bezig is: 'Let op, hij laat zijn auto niet achter voor reparatie. De gastarbeiders gaan altijd naar een paar garages om er zeker van te zijn dat ze niet opgelicht worden.’

Even later vertrekt de Keulenaar.

Ercan, een twintiger die namens Mehmet Cengiz Volkswagen-onderdelen verkoopt in het kamertje, heeft behoefte aan een dutje. Gisternacht heeft hij slechts drie uur kunnen slapen, maar Ercan moet onderdelen gaan halen voor de Anadol. De automonteur heeft er een erekwestie van gemaakt. Anatolië moet rijden.

Het duurt nooit lang eer de joden de schuld van alles krijgen. Nu uiteraard ook niet. De eigenaar van de oude Passat is een Mekka-ganger, bidt vijf keer per dag en heeft een interessante kijk ontwikkeld op het EU-lidmaatschap van Turkije. 'Wat weet die ezel nou? Hij denkt dat hij president van Duitsland is. Hij is maar een buschauffeur. De waarheid is dat de joden Europa onder druk zetten om Turkije op te nemen. Ze hebben ons uitgekozen als het eerste islamitisch land dat heidens moet worden. Daarna volgen de andere.’

De monteur heeft inmiddels de motor uit elkaar gehaald en borstelt met olie alle kleine, verstopte deeltjes schoon, de hele tijd hetzelfde deuntje fluitend.

Ercan komt terug met her en der bij elkaar gekochte onderdeeltjes voor de Anadol. De Mekka-ganger is weg. Nu kan het. De jongen gaat achter de tafel zitten, trekt de la open en haalt er naaktfoto’s van de Turkse Katja Schuurman uit. Alle mannen buigen over de tafel. Ercan giechelt en zegt dat hij zelfs een cd heeft met vrijscènes van de actrice. Ze bestellen allemaal die cd. Mehmet Cengiz komt binnen. Hij gaat zitten en stuurt Ercan weg om eten te halen. Hij is moe en heeft honger. Het is nog een heel karwei om de auto in orde te krijgen. Gaat hij wel rijden? De monteur: 'We zullen zien.’

Als het eten is genuttigd en Mehmet Cengiz weer met de motor van de Anadol aan de slag gaat, is het al ver in de middag. In het kamertje zit een nieuwe populatie. Iedereen van een uur geleden is weg, anderen kwamen ervoor in de plaats. Niemand, maar dan ook niemand gelooft dat de EU Turkije er oprecht bij wil hebben. Wantrouwen viert hoogtij in het kamertje.

Er komt een jonge vrouw binnen. De vrouw, met geblondeerde haren en hoge hakken onder een spijkerbroek, meldt dat de airconditioning van haar Golf het niet meer doet. Ercan wijst de vrouw een stoel. Nu viert beleefdheid hoogtij onder de mannen. Wanneer het onderwerp EU-Turkije wordt aangehaald zijn de mannen ineens allemaal pro Europese Unie. Misschien is dat een manier om aan de heerlijk naar parfum ruikende vrouw te tonen hoe modern je bent.

De uren verstrijken. De eigenaar van de Anadol komt naar zijn auto informeren. Mehmet Cengiz somt op wat voor verbeteringen hij heeft aangebracht. De eigenaar vraagt: 'Gaat hij rijden dan?’ Mehmet Cengiz zegt met een krachtige zucht: 'We zullen zien.’ Mehmet Cengiz weigert om afscheid te nemen van de hoop dat Anatolië een keer gaat rijden.

De foto is afkomstig uit het net verschenen boek Het Veer van Istanbul - Ontmoetingen langs de Bosporus van Irene van der Linde & Nicole Segers, uitgeverij Lemniscaat. Tentoonstelling in de Kunsthal, Rotterdam, t/m 18 april