Jonathan Dee, Een goed excuus

Een verlangen naar oprechtheid

Jonathan Dee suggereert dat we er niet naar verlangen om wraak te nemen, maar om vergiffenis te schenken. Zijn personages zijn op zoek naar authenticiteit te midden van alle verkooppraatjes die hun leven vormgeven.

Jonathan Dee, Een goed excuus, € 19,95, e-book, € 13,99
A Thousand Pardons, € 23,50

Er zijn weinig schrijvers zo sexy als Jonathan Dee. Niet dat er veel seks in zijn boeken zit: in de meest expliciete scène van zijn zesde roman, A Thousand Pardons, gebeurt er eigenlijk niet veel meer dan dat een advocaat van middelbare leeftijd zijn stagiaire mee naar zijn hotelkamer neemt en haar vraagt zich uit te kleden, zodat hij haar kan bekijken. Eerder zit het ’m in Dee’s stijl: die heeft vaart en is smooth en verleidelijk – een beetje zoals Mad Men dat is, of een andere goed uitgevoerde televisieserie. En het zit ’m in zijn personages, die altijd knap zijn en rijk, en in de echelons die zij bevolken: de politiek, de kunst- en reclamewereld, de financiële sector, het pr-wezen. Menige schrijver zou geneigd zijn al die macht, status en aantrekkelijkheid te bespotten of te vernietigen, maar Dee is beheerster en milder dan dat. Ondanks de ogenschijnlijke oppervlakkigheid van hun preoccupaties worden zijn personages vaak gedreven door een verlangen naar authenticiteit; hun vele transgressies worden vaker vergeven of beloond dan bestraft.

Het curriculum vitae van Dee (1962) is ook al zo begeerlijk: hij werd geboren in New York, studeerde aan Yale en werkte daarna als redacteur bij The Paris Review. Naast romancier is hij criticus voor The New York Times Magazine en Harper’s en geeft hij les aan Columbia University en de progressieve New School; ook heeft hij een respectabel rijtje onderscheidingen en nominaties op zijn naam. Een paar jaar geleden haalde hij in Harper’s uit naar auteurs als A.M. Homes en Will Self, wier personages volstrekt onethisch handelden zonder dat daar enige reden aan ten grondslag lag. Natuurlijk gaat het ‘bij goede fictie niet om morele instructie’, aldus Dee, ‘schrijven zou veel gemakkelijker zijn als dat wel zo was’. Wel moesten schrijvers volgens hem ‘recht doen aan de onuitputtelijke complexiteit van menselijke motivatie’: ze moeten inzichtelijk maken ‘waarom mensen doen wat ze doen’ – ook, of zelfs juist, wanneer ze ‘te ver gaan’.

Dee’s personages gaan vaak te ver: ze lichten de boel op, gaan vreemd, zijn agressief. Zijn voorlaatste roman, The Privileges, uit 2010, draait om Cynthia en Adam Morey, een ‘charmed couple’ dat akelig rijk wordt dankzij Adams malafide handelspraktijken. Het boek verscheen relatief kort na het uitbreken van de financiële crisis en leverde Dee een Pulitzer-nominatie op. Critici prezen hem om het blootleggen van de leegte en het gebrek aan moraal in het hart van de financiële wereld. Zo is Adams idee van ‘werk’ een ‘tight group of friends pushing themselves to make one another rich’. Zijn gedrag ziet hij niet als diefstal, want ‘there was nothing zero-sum about the world of capital investment: you created wealth where there was no wealth before, and if you did it well enough there was no end to it’. De Morey’s stijgen rap, maar Dee brengt hen niet ten val – althans niet echt: het gezin is redelijk disfunctioneel, maar hun alles overtreffende liefde houdt stand, en dankzij de liefdadigheidsstichting die ze opzetten schoppen ze het ook nog eens tot society darlings. Hun handelen is minder het resultaat van hebzucht dan van een soort ontworteldheid: een van de redenen dat ze zo goed bij elkaar passen, denkt Adam, is hun beider talent om alle ‘bagage achter zich te laten’ – een talent dat ook in de zakenwereld onontbeerlijk is: ‘In the world of finance, the most highly evolved people were the ones for whom even yesterday did not exist.’

In Palladio, uit 2002, over een reclamegoeroe die ‘de ironie uit het adverteren wil halen’ en die reclame ‘a force for social good’ wil maken, komt een bloedmooi personage voor dat zich niet kan binden. Dit komt, zo leren we, door haar jeugd: die werd gekenmerkt door een ‘afwezigheid van het oprechte in iedere blik, ieder woord dat ze met haar familie uitwisselde’. Voor Molly (want zo heet ze) leidt deze constatering niet tot een veroordeling: ‘Of course it was false, but there was no true language that she knew about in any case; every place had its idiom, and this was the idiom of home.’ Molly’s broer Richard zoekt zijn heil in religie; Molly zwerft passie- en stuurloos door het leven, onderwijl de ene na de andere ravage aanrichtend bij de mannen die ze ontmoet. Palladio is een boek waarin iedereen alles grondig verneukt, en dat eindigt met de zin: ‘YOU’RE ALL FORGIVEN!’

A Thousand Pardons, pas in het Nederlands verschenen als Een goed excuus, laat zich lezen als een vervolg op beide voorgaande romans. Wederom staat een huwelijk centraal – maar waar The Privileges opende met de bruiloft van Cynthia en Adam, daar loopt in het eerste hoofdstuk van A Thousand Pardons juist een huwelijk op de klippen. Ben en Helen Armstead wonen in een villa in een buitenwijk van New York; Ben is advocaat in een chique kantoor op Manhattan, Helen zorgt voor hun twaalfjarige adoptiedochter. Net als Cynthia is Helen per ongeluk toegetreden tot de ‘onderwereld van vrouwen die niets bijzonders te doen hebben’. Daar zou ze naar alle waarschijnlijkheid zijn gebleven, ware het niet dat Ben, licht depressief en zwaar in een midlife-crisis, aanpapt met de stagiaire, in elkaar wordt geslagen door het vriendje van die stagiaire, en vervolgens stomdronken de snelweg op gaat en daar een ongeluk veroorzaakt. Ben gaat naar een afkickkliniek en vervolgens naar de gevangenis; Ben en Helen gaan uit elkaar en Helen moet op zoek naar werk.

Wanneer ze onverhoopt wordt aangenomen bij een klein pr-bureau blijkt al gauw dat Helen over een groot talent beschikt: machtige mannen hun excuses laten aanbieden. Keer op keer adviseert ze haar cliënten om ‘sorry’ te zeggen, niet meer en niet minder – en ze moeten het menen. Haar tactiek blijkt te werken en levert meer klandizie op, waarna Helen toetreedt tot het ‘Crisis Management’-team van een grote firma die onder meer voedingsmiddelgiganten en de katholieke kerk vertegenwoordigt. Ben trekt intussen het boetekleed aan, Cynthia’s oude jeugdliefde duikt opnieuw op, en zo ontvouwt zich in rap tempo de plot van A Thousand Pardons.

A Thousand Pardons, dat direct leidt tot associaties met Lance Armstrong en het sexting-schandaal van Congreslid Anthony Weiner, gaat net als Palladio minder over schuld en boete dan over spijt en vergeving. We verlangen er niet naar om wraak te nemen, suggereert Dee, maar om vergiffenis te kunnen schenken. En we verlangen naar oprechtheid: net als in Palladio verlangen de personages naar authenticiteit te midden van alle spin, marketing en verkooppraatjes die hun leven vormgeven. Neem Helens leidinggevende Arturo, die van zijn ondergeschikten eist dat ze hun cliënten ook daadwerkelijk geloven: ‘Do you understand what I mean when I use the word “belief”? Not a performance, but the real thing.’ Hij heeft gelijk, denkt Helen: ‘Het ging er niet alleen om wat je tegen de buitenwereld zei, het ging erom wat je er vanbinnen bij voelde terwijl je het zei.’

A Thousand Pardons is minder ambitieus dan het moeilijk te overtreffen The Privileges – het boek is korter, er zijn minder subplots, en er verstrijkt minder tijd. Maar ook Dee’s nieuweling kenmerkt zich door mildheid, oprechte interesse in de drijfveren van zijn personages, en rake observaties. ‘His life and her life were shaped like parentheses that came closest to touching at the very beginning and the very end of every day’, schrijft Dee over Helen en Ben: zelden omschreef iemand de tragiek van een verwaterend huwelijk zo treffend en treurig – en tegelijk zo aantrekkelijk.

A Thousand Pardons, 26,99; The Privileges, Random House, 269 blz., € 15,99; Privileges, Vertaald door Joop van Helmond, Nieuw Amsterdam, 328 blz., € 19,95; Palladio, Constable and Robinson, 400 blz., € 11,99

Jonathan Dee

Een goed excuus

Vertaald door ­Lidwien Beekman en Aleid van Eekelen-Benders. Nieuw Amsterdam, 304 blz.,

€ 19,95