Een vierkant is een vierkant

Geen schilderszwier, geen artistiek evenwicht. Sol LeWitt toont dat ondoorgrondelijk abstract ook kan ontroeren.

Medium  r1a5701 a
Sol LeWitt, Irregular Shape Horizontal, 1993. Gouache op papier, 154 x 153 cm; © Courtesy Willem Baars Projects

Het gekende idioom van minimal art bestaat uit rechte lijnen, vierkanten en rechthoeken – in heldere en oogverblindende verbindingen, maar daar bij zulke vormen ongeveer is het begonnen. De cirkel is natuurlijk de ronde versie van het vierkant. Ad Dekkers en bij tijden ook Robert Mangold waren daar meesters in. Cirkels zijn moeilijker aan elkaar te passen dan vierkanten en andere rechthoeken. Bij Mondriaan komt het eigenlijke vierkant niet eens veel voor. In zijn werk is het een bijzondere vorm: gekanteld dan als ruit bijvoorbeeld. Vierkant is ook het kleine schilderij in Eindhoven, van 1930. Het is een rustig wit vierkant vlak dat vervolgens in verwarring wordt gebracht door twee gerekte zwarte lijnen en nog een korter stuk lijn die ook verschillend dik zijn. De lijnen delen het vierkant in vijf rechthoeken die niet langer vierkant zijn – en die wankelheid is wat je ziet. Intussen werden het vierkant en de kubus standaardvormen in de vroege structures van Sol LeWitt. Dat waren de werken die het meest stringent de karige vormgeving in minimal art formuleerden. Net als de reliëfs van Ad Dekkers waren ze ook mat en neutraal wit. In hoofdzaak ging het in hun constructie om aaneenschakelingen, horizontaal en verticaal geordend, van gelijk grote kubussen en vierkanten. Vaak waren dat open vormen. Dan zagen we transparente structuren van randen en ribben. Die waren licht en niet zwaarwichtig. Maar ook werden gesloten en open vormen afgewisseld, steeds in dezelfde gestage maatvoering. In Mondriaans abstracte schilderijen werden, zoals hij ze noemde, composities in elkaar gezet van ongelijke maar gelijksoortige rechthoeken die met elkaar een evenwicht zoeken. Vergelijk dat met verschillende rijmwoorden die in klank in elkaars buurt blijven: woeizagdaggroei (gedicht van Nijhoff). De rechthoeken hebben ook kleur en worden vaak door zwarte lijnen vastgehouden en getoonzet als door een contour. In die zin zocht Sol LeWitt geen artistiek evenwicht maar een gelijkmatigheid die eerst onbuigzaam lijkt maar dan steeds meer ging intrigeren.

Small sol lewitt   irregular form   1998
Irregular Form, 1998. Gouache op papier, 153,8 x 157 cm © Courtesy Willem Baars Projects
Het grijs is zo plomp geschilderd dat de vormen te zwaar zijn om te gaan lijken op sluiers

In de strenge versie was en is minimal art nogal rigoureus. Het woord onverbiddelijk heb ik ervoor gehoord. Die strak rechthoekige vormen zijn onontkoombaar en daarom zo streng. Een vierkant is een vierkant. Het is een precieze vorm die niet fictief is. Het is een stabiele vorm die eruitziet alsof ze altijd heeft bestaan. Maar in schilderijen van Ellsworth Kelly is het idioom van vorm helemaal niet zo abstract. Hij schilderde vlakken monochrome kleur waarvan hij de contouren gezien had. Vervolgens werden die toevallige onregelmatige vormen zoals die in de natuur voorkomen dan geformuleerd op de wijze van abstracte kunst. De schilderijen lijken abstract maar ze blijven ook lijken op waar ze vandaan kwamen. Die dubbelzinnigheid is hun ratio.

Laatst zag ik een paar grote gouaches van Sol LeWitt waarin hij op zijn typisch laconieke manier een Irregular Form had gemaakt die ondoorgrondelijk abstract was. Het waren grijze vormen die kennelijk langzaam en log vorm gevat hadden. Een min of meer vierkant stuk papier was eerst egaal in een kleur geschilderd, helder blauw en gedempt donkerrood. Die vellen waren het podium waarop een vorm van loodgrijze tempera zich zou vormen, één van boven en een andere van links – twee geheel oorspronkelijke vormen die, zoals een simpel vierkant, op niets mochten lijken. Het grijs is ook zo plomp geschilderd dat de vormen te zwaar zijn om bijvoorbeeld te gaan lijken op sluiers. Het ging langzaam en voorzichtig, dat zie je zo. Er moest veel schilderszwier ontweken worden. Makkelijk was dat geenszins. Maar de gouaches zijn zo ontroerend als de vele versies van de Mont Sainte-Victoire die Cézanne almaar moest schilderen.


PS: De gouaches van Sol LeWitt hangen nog tot 19 juli op de kleine expositie First Choice bij Willem Baars Projects in Amsterdam, samen met werken van Alan Charlton, Jannis Kounellis en Carel Visser